VERSKA IDEOLOGIJA SREDNjOVEKOVNIH NADGROBNIH NATPISA IZ BOSNE I HUMA | Plemenito

VERSKA IDEOLOGIJA SREDNjOVEKOVNIH NADGROBNIH NATPISA IZ BOSNE I HUMA | Plemenito

VERSKA IDEOLOGIJA SREDNjOVEKOVNIH NADGROBNIH NATPISA IZ BOSNE I HUMA

Veza ukrasnih i likovnih predstava na nadgrobnim spomenicima u srednjovekovnoj Bosni sa bogomilskim verskim shvatanjima utemeljio je u drugoj polovini prošlog veka (XIX veka – B. R.) Franjo Rački, a njegovu je hipotezu novim istraživanjima produbio Ćiro Truhelka koji je prvi sistematski istraživao nadgrobne spomenike u Bosni i Hercegovini. Između dva svetska rata tezu F. Račkog o bogomilskom karakteru stećaka sa potpuno različitim argumentima odbacivali su V. Glušac i J. Šidak. Argumentacija V. Glušca da stećci pripadaju pravoslavnom stanovištvu Bosne i Hercegovine temeljila se na činjenici da je većina nekropola sa stećcima bila grupisana oko pravoslavnih crkava ili u njihovoj neposrednoj blizini. J. Šidak je, takođe, negirao vezu između likovnih predstava na stećcima sa bogomilstvom, nalazeći u njima opšteljudsku težnju za uskrsnućem, prastare folklorne predstave o zagrobnom životu, ostatke kulta predaka i uticaj kulturno razvijenijih sredina u neposrednom susedstvu Bosne.

Glavni pobornici teze F. Račkog o bogomilskom karakteru stećaka u posleratnom periodu bili su A. Solovjev, D. Mandić i G. Wild. Sva trojica su različitim argumentima i raznovrsnim domišljanjima predstave krsta, polumeseca, štita, jelena, kola i nekih drugih likovnih sadržaja objašnjavali manihejskom i bogomilskom simbolikom koja je stanovnicima srednjovekovne Bosne i Hercegovine bila potpuno nepoznata.

Suprotno hipotezi o bogomilskoj i dualističkoj simbolici likovnih predstava na stećcima M. Miletić je otišla u drugu krajnost, nalazeći u likovnim predstavama stećaka samo hrišćansku simboliku. Likovni sadržaj stećaka obuhvata veoma stare ukrase, od predstava jelena i konja kao simbola besmrtnosti, poznatih i u paganskim i u ranohrišćanskim verovanjima, zatim mnogo mlađe simbole svetlosti, obnavljanja, rađanja ili vaskrsenja, izražene krstom, spiralom svih oblika, vencem, polumesecom ili rozetom, koji se sreću na veoma udaljenim prostorima Evrope i Azije, pa preko tipično hrišćanskih simbola izraženih u predstavama krsta svih oblika, oranta, Bogorodice sa detetom, vaskrslog Lazara, svete Jelene, svetog Hristofora ili svetih ratnika, preuzetih sa crkvenog zidnog slikarstva, do prikaza grada, kreneliranih utvrđenja i kula sa scenama dvoboja, lova, kola ili pogrebnih povorki kao odraz tadašnjeg feudalnog društva.

Do danas je napisan ogroman broj članaka, studija, monografija, teoretskih rasprava i dužih ili kraćih sintetičkih pregleda o problematici stećaka i njihovoj umetnosti. Ta danas skoro nepregledna literatura ispunjena sjajnim radovima, ali i raznovrsnim domišljanjima, pretpostavkama ili izmišljenim činjenicama više zbunjuje istraživače, podstičući nove, uglavnom jalove polemike, nego što doprinosi produbljivanju ove interesantne problematike.

Za razliku od likovnog sadržaja koji je dopuštao potpuno suprotna mišljenja o simboličkoj poruci svake likovne predstave pojedinačno, sačuvani nadgrobni natpisi održavaju potpuno autentična religijska shvatanja, pa čak i konfesionalnu pripadnost pokojnika. Nadgrobni natpisi koji počinju znakom krsta i u pravoslavnoj crkvi uobičajenom molitvenom aklamacijom „u ime oca i sina i svetoga Duha” pre govore da je pokojnik pripadao pravoslavnoj crkvi nego nekoj bogomilskoj, patarenskoj ili dualističkoj crkvenoj organizaciji.

Jeretičkom učenju ne pripadaju ni folklorne varijante ove osnovne molitvene aklamacije. Tako, primera radi, na jednom stećku iz okoline Mostara nadgrobni natpis počinje „u ime boga velikoga, cara nebeskog i zemaljskog”. Na jednom spomeniku iz Dračeva piše samo „slava bogu milostivom vekom” (vekova). Nadgrobni natpis „gospoje Stane” iz Trnovica kod Uloge, ili kneza Radoslava Širinića iz Sopotnice kod Goražda, počinju skraćenom molitvenom aklamacijom „u ime božije. Nadgrobni natpis „rabe božije Ubilije” počinje samo sa IS HS (Isus Hristos), a u jednom slučaju „u ime oca i sina” bez svetoga Duha, što je pre propust neukog prepisivača nego neka svesna izmena da bi se prilagodila nekom jeretičkom učenju.

Reči „rab” ili „raba” božija ispred imena pokojnika karakteristično za grobne natpise na jurisdikcionom području srpske pravoslavne crkve od najstarijih vremena do današnjeg dana, nalazimo na većini sačuvanih nadgrobnih natpisa. Da je ovo tipična oznaka za pripadnike pravoslavne crkve govori nadgrobni natpis „raba božijeg župana Pribiša”, za kojeg se kaže da je živeo „u dane pravovernog kralja Vladislava”. Na jednom natpisu iz okoline Stoca izričito se za „rabu božiju Mariju” kaže da je supruga „popa Dabiživa”, a za kneza Radiča iz Dračeva da je „smerni rab božiji i ktitor hrama ovog”.

Pisari nadgrobnih natpisa uvek su težili da nekom dodatnom informacijom označe pokojnikovu pripadnost pravoslavnoj crkvi. Tako je, primera radi, na nadgrobnom spomeniku „raba božijeg G eorgija" zapisano da je preminuo na „večernje Hristovog dana”, a na nadgrobnom natpisu „raba božijeg” Vujana Dragišića iz Njeganovića kod Bileće njegovi se srodnici, poput pravoslavnih vernika, obraćaju bogu da mu bog oprosti grehe.

Za neke pokojnike na čijim epitafima nema pomena „rab” ili „raba božija” znamo iz pisanih izvora da je njihova porodica pripadala pravoslavnoj crkvi. Tako na nadgrobnom spomeniku Goisave, kćeri Đurđa Baošića i žene Radiča Sankovića, sahranjene 1398. godine epitaf počinje uobičajenim rečima: „ovde leži gospoja Goisava” bez uobičajenog „raba božija”, jer je pisar natpisa želeo da istakne njeno feudalno poreklo, pošto se kon- fesionalna pripadnost pokojnice sama po sebi podrazumevala, budući da je bila sahranjena u pravoslavnoj crkvi u Biskupiji kod Konjica.Sa druge strane, na nadgrobnom natpisu Polihranije, sestre kazanca Sanka i žene Nenca Čihorića izričito se naglašava da je umrla kao pravoslavna monahinja.

Od 325 natpisa na nadgrobnim spomenicima samo se četiri odnose na pripadnike crkve bosanske. Nadgrobni natpisa na „biligu” gosta Milutina iz Humskog kod Foče počinje u pravovernom duhu: „u tvoje ime prečista Trojice”.  Na nadgrobnom natpisu gosta Mišljena iz Puhovca kod Zenice piše da „ovde leži dobri gospodin Mišljen” kome je po uredbi Avram priredio svoje veliko gostoprimstvo”, što je potpuno u duhu pravoslavnih hagiografija, kao i nastavak natpisa u kojem se vernici mole svom crkvenom velikodostojniku „da kad priđe pred gospoda našeg Isusa Hrista” da „spomena i nas svoje rabe”. I ovaj drugi deo Mišljenovog epitafa pisan je u hagiografskom duhu pravoslavne crkve.

Na nadgrobnim natpisima starca Bogavca iz Boljuna u Hercegovini i Ostoje krstijana iz Zgunja nema nikakvih teoloških pojedinosti.

Stećci su u drugoj polovini XV veka prihvaćeni i od pripadnika katoličke crkve i prve generacije islamiziranih stanovnika Bosne i Hercegovine. Na jednom nadgrobnom natpisu iz okoline Travnika kaže se da je to grob muža „prave vere rimske”, a na nadgrobnom natpisu Mahmuta Brankovića piše da je „poginuo u boju despotovu” i da je „blagoslovena ruka koja seče i pisa”.

Veliki broj sačuvanih nadgrobnih natpisa nema ni jednu od ovih bitnih karakteristika koji bi odredili versku pripadnost i konfesionalnu opredeljenost pokojnika. Razloge svakako treba tražiti u činjenici da su srodnici pokojnika posebno želeli da naglase feudalno poreklo pokojnika, dok se verska i konfesionalna pripadnost sama po sebi podrazumevala. To sve govori da se argumenti za jeretičku pripadnost raznorodnog življa srednjovekovne bosanske države moraju tražiti mimo stećaka i njihovih likovnih sadržaja.

 

Izvor: Dragoljub Dragojlović, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad 1997.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Stećci Mramorje Natpisi Zapisi Crkva