STEMATOGRAFIJA – BAKROREZNA KNjIGA HRISTOFORA ŽEFAROVIĆA I TOMASA MESMERA | Plemenito

STEMATOGRAFIJA – BAKROREZNA KNjIGA HRISTOFORA ŽEFAROVIĆA I TOMASA MESMERA | Plemenito

STEMATOGRAFIJA – BAKROREZNA KNjIGA HRISTOFORA ŽEFAROVIĆA I TOMASA MESMERA


Napomena

Srpska kultura XVIII veka u Karlovačkoj mitropoliji doživela je pojavom Žefarović-Mesmerove Stematografije jednu od svojih prvih baroknih svetkovina. Ova mala, dragocena knjiga, bez sumnje jedna od najvrednijih koje su Srbi u tome veku imali, nosila je mnogostruke poruke koje se iz njenih stranica još i sada iščitavaju i tumače, a koje su, zacelo, našim ljudima onoga vremena bile jasne i bliske, jer je Stematografija izražavala savremene kulturne, umetničke i nacionalno-političke težnje srpskog naroda u Austriji u godinama velikih iskušenja.

Žefarovićevo upoznavanje bakrorezne veštine u bečkoj graverskoj radionici Tome Mesmera (Thomas Mossmer, 1717-1777) treba pripisati njegovoj umetničkoj radoznalosti i želji da pored živopisa, ikonopisa, tehnike umetničkog veza, nauči i tehniku bakroreza, ali, svakako, i nagovoru i uslovima koje mu je pružio njegov mecena patrijarh Arsenije Četvrti. Žefarovićeva opredeljenost grafici pada u vreme koje je nametalo potrebu za ovom umetničkom vrstom. Do prvih Žefarovićevih bakroreza, srpski grafičari su poznavali samo tehniku drvoreza, držeći se mahom tradicionalnih stilskih i ikonografskih rešenja, dok su bakrorezi bili poznati pretežno kao listovi nabavljani iz Rusije, ili oni koje su srpski arhijereji poručivali kod austrijskih gravera. Razumljivo je onda da je patrijarh Arsenije Četvrti poželeo da ima bakroresca pravoslavne vere, kod kojeg će moći da naruči bakroreze određene idejne i likovne sadržine.

Prvi Žefarović-Mesmerov bakrorez izdat je u proleće 1741. godine; bio je to Sveti Sava sa srpskim svetiteljima doma Nemanjinog, koji je zamišljen kao grafički prilog diplomatskim zahtevima Arsenija Četvrtog na  bečkom dvoru. Taj bakrorez je bio neka vrsta propagandnog političkog memoranduma, a uz toupućen kao čestitka carici Mariji Tereziji povodom njenog stupanja na presto. Na bakrorezu su na prvi pogled predstavljeni srpski svetitelji. U stvari, tu su pored svetog Save prikazani likovi Stefana Nemanje, Stefana Prvovenčanog, kralja Milutina, Stefana Dečanskog, Uroša Petog i drugih vladara. Svi su prikazani sa nimbom oko glave pa ipak - ovaj bakrorez nije bio samo svetiteljski. U suštini bilo je to veličanje srpske prošlosti, poštovanje koje je održavalo narodni duh u teškim vremenima, ali istovremeno naglašavalo vladarci, celoj državnoj upravi, ugarskim plemićima i neprijateljski raspoloženoj katoličkoj crkvi da su doseljeni „Rascijani" nacija slavne prošlosti.

U donjem delu, ispod svetih vladara, izgraviran je stari srpski grb: dvoglavi orao sa natpisom „Dom Nemanjin” okružen sa šest grbova južnoslovenskih zemalja. Levo i desno od grbova izgravirana je prigodna pesma u kojoj Arsenije Četvrti, već u prvom stihu, pominje revnost domu Nemanjinom, da bi zatim pomenuo zemlje i pokrajine na koje se proteže njegova patrijarška jurisdikcija, završavajući ovu poruku aktuelnim stihovima:

„Ovde ćeš vidti sve careve, sve svetitelje.

Nemojte, o Srbi gubiti nadu.

Jer kraljevna Marija Terezija obuče ugarsko

Carsko ruho i stavi krunu na glavu,

Da nama podanicima povrati slavu nastupajućihleta...”

Ispoljeno je u ovom bakrorezu i stihovima barokno veličanje srpske prošlosti ali i podaničke odanosti. Držeći se narodne mudrosti - koga je moliti, nije ga srditi - patrijarh je uputio i nekoliko reči odanosti vladarki od koje će, zadugo, zavisiti sudbina srpskog naroda u Ugarskoj.

Bakrorez Sveti Sava sa srpskim svetiteljima doma Nemanjinog izdat je, kao što se iz stihova vidi, neposredno posle stupanja na presto Marije Terezije. U to vreme već uveliko teku pripreme za izdavanje Stematografije i ona se u prvom izdanju pojavljuje već oktobra meseca iste, 1741, godine.

Žefarović-Mesmerova Stematografija oslanja se na delo čuvenog hrvatskog polihistora i bakroresca Pavla Riter Vitezovića, štampano na latinskom jeziku u Beču 1701. godine pod naslovom Stemmatographia sive armorum illyricorum delineatio, descriptio et restitutio, a potom i u Zagrebu, 1702.   godine, pod nešto drukčijim naslovom. Zvaničnoj austrijskoj politici odgovarala je Vitezovićeva Stemmatographia u kojoj su otisnuti grbovi zemalja i pokrajina - tada jednimdelom pod Turcima - koje bi Austrija rado prisajedinila posle proterivanja svog opasnog neprijatelja sa Balkana. I patrijarhu Arseniju Četvrtom je bila poznata Vitezovićeva knjiga i ideja o ujedinjenju Hrvata, Srba i Slovenaca, koju je Vitezović, na svoj način, u svojim delima lukavo, a na štetu Srba, izlagao. Patrijarh Arsenije Četvrti je sa svojim saradnicima, koji su učestvovali u vođenju politike Karlovačke mitropolije, odlučio da Vitezovićevu knjigu izda u dopunjenom, dakle, potpuno izmenjenom obliku.

Patrijarh Arsenije Četvrti, zograf Hristofor Žefarović i patrijarški sekretar i pesnik Pavle Nenadović Mlađi sadržajno i idejno dali su drukčiji karakter prvobitnom predlošku, Vitezovićevoj knjizi. To više nije samo heraldički zbornik - kakav je u Vitezovića - već je tome dodato dvadeset devet likova južnoslovenskih vladara i svetitelja, portret Arsenija Četvrtog, dugačka pesma njemu posvećena, trijumfalni portret cara Dušana na konju, okruženog grbovima, lik cara Dušana između Hronosa i Minerve i, na kraju, pesma posvećena Hristoforu Žefaroviću, u kojoj se veliča ovo njegovo delo.

Ovako zamišljena Stematografija još više je podvukla političke zahteve patrijarhove. Kada se pročitaju stihovi iz pesme posvećene njemu, može se još bolje razumeti idejna potka ove knjige:

„Kada si osim saveta, ponudio pomoć

protiv neprijatelja hrišćanskog

 Privoleo si sve svoje hrišćane na rat

Skupio si obimnu množinu ljudi,

Koja je mogla zbuniti neprijatelja silna

Sav si Ti sama sušta vernost i u vernosti

Učiš Narod. Slavnome caru i krv si zaveštao...

A krv prolivena već je svetomrimskom caru poznata

Rimski nepobedivi car Karlo Šesti

Polazeći u večni život preporuči

Naslednici Avgustnoj, ugarskoj kraljici

Tereziji Mariji, trud Tvoj danonoćni...

Podsećamo ponovo na ilirsko oružje slavno

Koje je svemu svetu poznato...

Oružjem je naša svenarodna sloboda utvrđena 

Krvljuu zlato procenjena...

I eto krajnji razlog moga dela je

Da su predeliu knjizi ovoj Ilirija cela,

A ti njen patrijarh po naslednom pravu..."  

 

Dok su likovi svetitelja i vladara veličanje slavne prošlosti, ovi stihovi se odnose na nedavne događaje. Podvučene su njima ratne zasluge patrijarhove, koje je on sa svojim narodom stekao u prošlom ratu, patetično je pomenuta preporuka pokojnog cara Karla Šestog, i na kraju nije propušteno da se kaže da je patrijarh u tome zvanju po naslednom pravu.

Stihovi Pavla Nenadovića Mlađeg, u pesmi posvećenoj Žefaroviću, bacaju svetlost na još jedan značaj Stematografije za njene savremenike:

„Mislim, veoma će biti radostan takav čitatelj

Kad otvori dalje (knjigu) i ugleda celo srpsko carstvo

Jer će se osloboditi tamnog mraka neznanja srpske prošlosti

A svetlost slave doma Nemanjićskog od sada biće mu poznata".

U tome vremenu kada se istorija skoro i nije učila u ono malo škola koje su bile kratkog veka, ovako zamišljena Stematografija trebalo je da pruži našem narodu izvesna znanja iz nacionalne istorije, a preko tog znanja da mu učvrsti veru, moralnu i političku postojanost. Stematografija je imala ulogu istorijskog albuma i priručnika.

Kada se pojavila Stematografija je bila najtraženija i najbolje primljena knjiga toga doba. Ona je potisnula u drugi plan časlovce, psaltire i druge crkvene knjige i postala najomiljenija lektira srpskog naroda. Mada je njen mecena i idejni tvorac bio arhijerej, Stematografija nije bila knjiga klira, već sasvim sigurno knjiga mladog srpskog građanstva koje se već sredinom toga veka zalaže za veća prava i demokratskije odnose u društvu. Iz Stematografije su mladi sricali slova, ona je i Dimitrija, Dositeja Obradovića, u detinjstvu „obajavala" a stariji su se iz nje naoružavali rodoljubljem i političkom svešću.

Likovi južnoslovenskih svetitelja i vladara raspoređeni su ovim redosledom: Sveti Stefan Nemanja i sveti Stefan Prvovenčani (list 1a), Sveti David i Sveti Teoktist (list 1b), Sveti Naum Čudotvorac i Sveti Nikodim Mirotočec (list 2a), Sveta Ana Carica, narečena Anastazija i Sveta Jelena Carica (list 2b), Sveti Sava Arhiepiskop serbski i Sveti Sava II arhiepiskop serbski (list 3a), Sveti Metodije arhiepiskop moravski i Sveti Jefrem arhiepiskop serbski (list 3b), Sveti Arsenij Čudotvorac i Sveti Nikodim arhiepiskop serbski (list 4a), Sveti Kliment arhiepiskop ohridski i Sveti Teofilakt bolgarski arhiepiskop (list 4b), Sveti Vladislav, kralj i samoderžac serbski (list 5a), Sveti Milutin kralj serbski (list 5b), Sveti Stefan kralj Dečanski (list 6a), Sveti mladi car Uroš Nemanjić (list 6b), Sveti Milutin Mirotočec iže v Sofiji (list 7a), Svetij Lazar Knjaz serbski (list 7b), Sveti Jovan Vladimir Mirotočivi (list 8a), Sveti Stefan Škriljanović (list 8b). Sa ovim listom završava se galerija likova južnoslovenskih svetitelja i vladara.

 

IZVOR: Dinko Davidov, Srpska Stematografija Beč 1741, Novi Sad 2011.

PRIREDILI: Vojin Spasojević i Boris Radaković