STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE | Plemenito

STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE | Plemenito

STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE


slike

STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE
STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE
STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE
STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE
STAROSRPSKI NATPISI IZ BIJELjINE

U petak 13. decembra 2002. godine, prvog dana rada na ponovnoj izgradnji Atik džamije u centru Bijeljine, koja je porušena 1993. godine, radnici su, vadeći stare temelje džamije radi postavljanja savremenog betonskog temelja, naišli na srednjovekovne nadgrobne spomenike s natpisima. Muzej Semberije u Bijeljini odmah je preduzeo zaštitno arheološko iskopavanja, kojim je rukovodio direktor Muzeja mr Mirko Babić. 

Arheološka ekipa je otvorila tri kontrolne sonde i konstatovane su najmanje dve najstarije faze postojanja džamije (1580 - 1688. do 1716), u funkciji katoličke crkve (1716 - 1739), kao i dve ili tri faze izgradnje minareta: mogući drveni iz 1580. godine, kameni iz 1758. godine i izgrađen od cigle i betona 1894. i 1912. godine.  Otkriven je veliki broj sekundarno upotrebljenih nadgrobnih spomenika, među kojima je 23 sa starosrpskim natpisima, zbog čega ovaj lokalitet postaje jedan od najznačajnijih po broju natpisa u celoj Bosni i Hercegovini.

Do sada se smatralo da je najstariji siguran pomen Bijeljine sudski zapis iz Dubrovačkog arhiva iz 1446. godine.  Ovi arheološki nalazi bacaju novo svetlo na srednjovekovnu istoriju Bijeljine i Semberije i pokreću niz pitanja, pre svega iz istorija srpske pravoslavne crkve na ovom području. Sakupljeni iz okoline, kako pri izgradnji džamije, tako i pri nekoj od njepih obnova, veliki monolitni kameni nadgrobni spomenici razbijeni su i pretesani da bi poslužili kao građevinski materijal drugoj nameni. Pored ostalih nadgrobnika, na taj način je uništen i teško oštećen čitav jedan epigrafski arhiv. Nijedan spomenik nema signiran datum, ali paleografska analiza pokazuje da su natpisi nastajali u dugom vremenskom rasponu od druge polovine XIV do sredine XV veka. Među njima se jedinstvenim sadržajem i očuvanošću izdvaja ktitorsko-nadgrobni natpis Belosava Lučića, koji je sahranjen u svojoj plemenitoj crkvi, gde su mu sinovi postavili beleg. Arheološka iskopavanja nisu konstatovala postojanje starije crkve          ispod temelja Atik džamije, ali nema sumnje da je ona postojala u neposrednoj okolini. U turskom popisu Zvorničkog sandžaka u nahiji Bijeljina 1548. godine zabeleženo je selo “Popovi ili Zvonaš Selište”, danas selo Popovi na levoj obali starog korita reke Drine, istočno od Bijeljine. Krajem XVI veka hrišćanska raja u tom selu imala je dužnost da popravlja mostove na rekama: Prugnjači, Brezovici i Sušnici, za putnike i vojsku, zbog čega je bila oslobođena svih nameta i posebnih tereta. Prugnjača je danas potez na isušenom rukavcu reke Drine između sela Popovi i Bijeljine, Brezovica je brdo i istoimeno selo na Dubokom potoku, jugozapadno od Bijeljine. Verovatno da se Duboki potok nazivao Brezovica, dok bi Sušnica mogla da bude reka Janjica ili Dašnica, koja protiče kroz Bijeljinu, a u gornjem toku prima potok Suhodolac. Za selo Popovi vezuje se prvi pomen Bijeljine kao naseljenog mesta u turskim izvorima. Selo “ Popovi ili Prokac Bijeljina “ između 1600 -1604. godine ostalo je u hasu zvorničkog sandžak-bega, imalo je 68 hrišćanskih domova, 3 baštine i ukupan prihod od 4.500 akči.  Ime seli, koje je stalno imalo samo hrišćansko stanovništvo, jednom zabeleženo kao Zvonaš Selište, očigledno po crkvenom zvoniku, a drugi put kao Prokac Bijeljina, govori da je naselje bilo u neposrednoj blizini današnjeg grada Bijeljine i da je imalo pravoslavnu crkvu sa zvonikom i sa pravoslavnim sveštenstvom - popovima. Naziv Prokac odnosi se na rukavac Drine Prugnjaču, u neposrednoj blizini Bijeljine. Kako u natpisima iz Bijeljine ima i popova i zamonašenih pokojnika, može se pretpostaviti da iz sela Popovi potiče najveći broj nadgrobnih spomenika koji su uzidani u temelje Atik džamije u Bijeljini. Jedan broj spomenika donet je iz sela Batkovića, jer je na lokalitetu Klisa (Jazbine), iz ranog srednjeg veka, prilikom arheoloških iskopavanja pronađen jedan nadgrobnik s natpisom, veoma sličan natpisu Lazara koji je otkriven u ruševinama Atik džamije u Bijeljini.

Prema turskom natpisu o obnovi 1893. godine, koji je postojao iznad ulaznih vrata, džamija je, navodno, podignuta u vreme Sulejmana Veličanstvenog (1520-1566) kao njegov vakuf - zadužbina. Austrijanci su 1718. godine zatekli džamiju u ruševinama, a ispred nje dobro izgrađenu banju. Arheološka istraživanja pokazala su tri građevinske faze džamije i minareta, od kojih starija odgovara 1580. godini. To je bila godina kada je selo Četvrtkovište, koje se smatra starijim nazivom Bijeljine, carskom odredbom postalo kasaba, u kojoj sedi kadija, uspostavljen je pazarni dan i godišnji sajam (panađur) i naređeno je da se obavlja džuma - molitva petkom, što znači da je u mestu morala da se podigne džamija. Otuda bi ta godina predstavljala teoretski najkasniju vremensku granicu za period u kome su nastali epigrafski spomenici uzidani u temelje džamije.

Svojim sadržajem bijeljinski starosrpski natpisi otkrivaju ne samo imena pokojnika, već i njihovo poreklo, otkrivaju postojanje crkve kao zaupokojene zadužbine, beleže popove, monahe. Iako su pretrpeli znatna oštećenja prvobitnog izgleda, uočava se raznovrsnost oblika, od masivne monolitne ploče, preko nižeg ili višeg stuba sa vrhom na dve vode, do takozvanih slemenjaka, koji podražavaju oblik kuće sa krovom na dve vode. Načinjeni su od sličnog grubo obrađenog peščara, sivkasto - oker ili ružičaste boje. Različito komponovanje natpisa, oblici slova i opšti izgled natpisa - epigrafski duktus, odaju različito vreme i različite pisare i klesare.

Prilikom objavljivanja natpisa dosledno je sproveden isti princip obrade kako bi se obuhvatili svi raspoloživi podaci o njima. Koliko su to dozvoljavali stepen očuvanosti spomenika i teksta, obrada natpisa obavljena je prema šemi koju čine sledeće stavke: 1. funkcija natpisa; 2. mesto čuvanja: 3. očuvanost i dimenzije: 4. transkripcija; 5. paleografska opažanja; 6. lingvistička opažanja; 7. istorijski komentar i datiranje; 8. fotografija spomenika i crtež natpisa; 9. oblici slova.

1.      1. Nadgrobni natpis nepoznate ličnosti (...ovič) (kraj XIV veka)

Nadgrobni natpis uklesan je u monolitni kameni spomenik od ružičastog peščara, koji se trenutno nalazi u porti Atik džami je u Bijeljini. Bio je obrađen sa svih strana u oblik slemenjaka, ali je presečen po dužini i visini, tako da danas nedostaju cela prednja polovina i donji deo spomenika. Očuvani deo dug je 86 cm, visok je do vrha slemena 40 cm, bočne strane su visoke 27 cm, širina prednjeg preklesanog dela je 55 cm. Strane se pri dnu sužavaju, pa je širina zadnjeg dela spomenika 45 cm. Na desnoj bočnoj strani očuvao se kraj natpisa, dug 64 cm, sa visinom slova od 3-5 cm, koji glasi:

...ović a postaviše...



Iako je očuvan mali deo teksta, oblici slova omogućuju da se natpis datuje u drugu polovinu XIV veka. Slovo A sa visokom omčicom, V s izrazitim petljicama, spojenim s uspravnim stablom slova, čaškasto Č i tronogo slovo T imaju analogije u oblicima slova iz natpisa Pribislava Petoivića i Polihranije Radače, što znači da pripadaju vremenu između 1370 - 1390. godine.

2.      Nadgrobni natpis Mjeraka Vidjenovića (kraj XIV veka)

Spomenik od sivkasto - oker peščara u obliku masivnog slemenjaka čuva se u Muzeju Semberije u Bijeljini. Preklesan je naknadno po sredini u dva nejednaka dela. Prvi deo je visok do vrha slemena 68 sm, širok 67 sm i dug 64 sm. Drugi deo je visok 50 sm, širok 65 sm i dug 66 sm. Na donjoj strani od polovine prvog dela i preko celog drugog dela ploča je stanjena za 20 sm, što je služilo za nasađivanje na podnožnu ploču, koja nije sačuvana. Duž kosih strana slemena teče plitka rubna traka na kojoj je početak natpisa. Tekst se nastavlja na desnoj bočnoj strani u tri nejednaka reda sa slovima visine 5-6 sm. Klesar je u prvom redu tačkastim ubadanjem obeležio završetke slovnih oblika. Prvi i drugi red počinju simboličnom invokacijom u obliku krsta na trouglastom uzvišenju, koje treba da simbolizuje Golgotu, ali ga je klesar iz neznanja načinio u obliku slova jat .Tekst glasi:

+ Tu leži R(ad)in a nazvan

Mjerak Vidjenović

a postavi ga brat njegov    

Dragčin


Oblici slova, oštra i niska petlja na slovu A, kosi oblik slova R, petopotezno D, tronogo T, čaškasto Č i naročito oblik slova Ž, sa crticom na vrhu umesto gornjih krakova, pokazuju da je natpis nastao u isto vreme kad i nadgrobni spomenik Polihranije Radače (1383 - 1391), poslednjih decenija XIV veka.

 

3.      Nadgrobni natpis Mioka (kraj XIV veka)

Fragmentovani nadgrobni natpis uklesan je u masivni kameni spomenik u obliku niskog slemenjaka od ružičasto - oker peščara. Nalazi se u porti Atik džamije u Bijeljini, a biće prenjet u Muzej Semberije. Razbijen je i grubo preklesan s obe strane, tako da je sačuvan srednji deo spomenika, dug 62 sm, visok 55 sm i širok oko 55 sm, sa delom teksta na desnoj kosoj strani slemena i sa dva reda natpisa na desnoj bočnoj strani. Natpis je izveden krupnim razmaknutim slovima, visine 5,5 - 7 sm. Klesar je prvo izdubljenim tačkama obeležio završetke slova, pa je potom isklesao slovne oblike. Natpis glasi:

 [+ A tu leži ra]b božiji M[....]

[ a zvani] Mioko .tri

 [sina postaviše] kamen na nega


Oblici slova u natpisu, pre svega slovo Ž sa dužom vodoravnom crtom umesto gornjih krakova, koje se pojavljuje u ćiriličkim epigrafskim spomenicima od druge polovine XIV veka do kraja XV veka, visoko slovo SZ, otvoreno slovo K, dva oblika slova M, sa dužim i kraćim kracima, imaju analogije u natpisu Polihranije Radače (1383- 1391) i gospođe Goisave (1398 - 1399), pa se Miokov natpis može datovati u kraj XIV veka. 

 

4.      Nadgrobni natpis Dragosava Bolesalića I u (kraj HIV veka)          

Nadgrobni starosrpski natpis uklesan je u masivnu ploču od svetlo oker peščara koja je preklesana po širini u dva nejednaka kvadera, čime je izgubljen deo teksta. Čuva se u Muzeju Semberije u Bijeljini. Gornji deo ploče dug je 54 sm, visok 28 sm i širok 35 sm, dok je donji dug 56 sm, visok 53 sm i širok 30 sm. Premda je površina ploče grubo obrađena, slova su ujednačene visine od 3 - 4 sm, a ceo natpis, dobro komponovan sa lepim i izduženim slovima u pravilnim redovima, odaje učenog pisara i veštog majstora klesara. U gornjem delu natpis glasi:

+ Tu postavi bele- 

g Dragosav Bo-

lesalić Blaća-

nin (sa) svojim sinovima

U donjem delu ploče nedostaje najmanje jedan red natpisa, čiji se smisao može razumeti prema ostalom sačuvanom delu teksta :

 [a pogibe u

t]uđoj zemlji a p-

isa pop Bogela

Kučevac


Oblicima slova natpis se izdvaja ne samo od ostalih natpisa koji su pronađeni u temeljima Atik džamije, nego i od drugih epigrafskih spomenika iz Bosne i Hercegovine i Srbije. Jedinstven je oblik slova A sa dugom izvijenom i spuštenom petljom koja nije spojena pri vrhu s uspravnom kosom crtom. Taj oblik nema analogije u ćiriličkom epigrafskom pismu, a sličan oblik slova A pojavljuje se u rukopisima. Pored ovog osobenog oblika slova A, oblici slova V i slova K, sa gotovo jednakim uspravnim crtama, slovo R, sa velikom glavom i uspravnom crtom ispod reda, a naročito opšti izgled natpisa, s izduženim i zbijenim slovima, imaju analogije jedino u natpisu na nadgrobnom spomeniku gospođe Goisave iz Biskupa kod Konjica (1398 - 1399).  Otuda se i nadgrobni spomenik Dragosava Bolesalića može datovati u kraj XIV veka.

Sadržaj natpisa pruža podatke o poreklu pokojnika i popa koji ga je pisao. Dragosav Bolesalić je Blaćanin, a pop Bogela Kučevac, što znači da su obojica došljaci u mestu gde je spomenik postavljen. Rodno mesto Dragosava Bolesalića biće ono malo selo Blaćevina koje je sa samo tri kuće ubeleženo u nahiji Šubin u Zvorničkom sandžaku 1533. godine, danas nestalo.  Pop Bogela je verovatno bio iz sela Kučeva ili Kučevci, koje je bilo zapustelo do 1533. godine. Tada se pominje u nahiji Bijeljina selište ili mezra Krčevac, kod sela Bistrice .  Isto mesto 1548. i 1600 - 1604. godine beleži se kao Krčevac ili Gojsal Selište ili Vrljačka, što znači da je atar selišta bio podeljen i nripojen susednim selima.  To je danas selo Gojsovac, severio od Bijeljine.

 

5.      Nadgrobni patpis Teoprila (kraj XIV veka)

Natpis je uklesan u desnu bočnu stranu masivnog kvadera u obliku kuće na dve vode od tamno - oker peščara, čija je dužina 80 sm, širina 55 sm, a visina 30 sm. Kose strane gornjeg dela široke su 29 sm. Natpis ima samo jedan red sa slovima visokim 4 sm. Nije lako čitljiv, i to ili zato što nije završen, ili zato što se sva slova ne razaznaju zbog grube zrnaste površine kamena. Počinje invokacijom u obliku krsta na Golgoti i glasi:

+ A tu leži rab Teopr[i]l


Osobenost ovoga natpisa je da počinje slovom jat umesto veznikom A. Nedostaju delovi reči: leži, rab, a monaško ime pokojnika je vulgarizovana forma crkvenog imena Teofil. Prema obliku kosog slova R i slova Ž, sa gore polukružnim a dole kosim i ukrštenim kracima, natpis se može datovati u kraj XIV veka.


6.      Nadgrobni natpis s pomenom dva sina (kraj XIV - početak XV veka)

Natpis je urezan u visok i masivan stub od svetlog oker - ružičastog peščara, koji je pri dnu malo sveden, a gore zaravnjen, sa zaobljenim uglovima. Cela desna strana je po visini pretesana, čime je oštećena desna polovina natpisa. Sačuvani deo stuba visok je 56 sm, dug 27 - 35 sm i širok 56 sm. Čuva se u Muzeju Semberije u Bijeljini. Natpis počinje simboličnom invokacijom u obliku dvostrukog krsta neobičnog oblika, kao udvojeno slovo T oborenih krajeva. Slova, nejednake visine od 4 - 6,5 sm, uklesana su duboko, tehnikom kosog reza, a prva dva slova obeležena su prethodno tačkastim ubodima na krajevima poteza. Sačuvani deo teksta glasi:

+ Tu lež[i.....]

zem[lju svoju o-]

žalo[sti. beleg ]

na njemu [staviše]

dva si[na...]


Prema obliku slova V, sa dve izrazite i oštre petljice spojene sa uspravnom crtom, potom slova D, koje je izvedeno iz pet poteza, slova Ž, čiji se spoljni lučni kraci ne spajaju sa srednjom uspravnom crtom, a naročito po opštem maniru uklapanja većih i manjih slova koja pokrivaju celo natpisno polje, ovaj natpis je sličan nadgrobnom natpisu Vignja Miloševića sa Kočerinskog polja kod Mostara (1404) i nadgrobnom natpisu Vlatka Vlađevića sa nekropole u Vlađevini kod Rogatice (1399 - 1407).  Prema tome, nadgrobni spomenik nepoznatog pokojnika, koji su postavila dva sina, može se datovati između poslednje decenije XIV veka i prve decenije XV veka.

 

7.      Nadgrobni natpis nepoznatog raba božijeg (kraj HIV-početak XV veka)

Natpis se nalazi na kamenom stubu u porti Atik džamije u Bijeljini. To je jedan od retkih gotovo potpuno očuvanih kamenih spomenika koji su bili sekundarno upotrebljeni za zidanje i obnovu džamije. Niski kameni stub (60 h 60 h 45 sm) od žućkastog peščara, čija je površina samo grubo otesana, na gornjoj strani je zaravnjen, sve ivice su zaobljene, a desni prednji rub u donjem delu obijen. Napis se nalazi pri vrhu prednje strane, klesan je u jednom redu, dužine 55 sm, slovima visine 3,5 - 5 sm. Očuvani deo natpisa glasi:

A tu leži rab božiji


Osobeni oblik slova L sa horizontalnom crticom na vrhu slova javlja se u nadgrobnom natpisu gospođe Katalene iz Hercegovine (1349 - 1363), zatim u nadgrobnom natpisu Pribislava Petoivića iz druge polovime XIV veka. Slovo Ž  bez srednje poprečne crtice i jednopotezno slovo R pojavljuju se u starosrpskim natpisima od kraja XIV veka do tridesetih godina XV veka.

Posle uvodne formule, uobičajene za monaške nadgrobne natpise, trebalo bi da sledi ime pokojnika. Međutim, osim nadevenog teksta, na obrađenoj prednjoj strani nema tragova nikakvih drugih slova. Stoga se može pretpostaviti da natpis, u stvari, nije završen. Izrađen je u klesarskoj radionici u okolini Bijeljine, gde je postojao manastir i monaška zajednica, verovatno u selu Popovi, istočno od grada. U postupnom procesu majstorske obrade kamena, potom izrade nadgrobnih spomenika i klesanja natpisa, neki poslovi obavljali su se unapred. Tako je i ovaj spomenik, isklesan u oblik uobičajenog nadgrobnika, bio pripremljen sa stereotipnom opštom formulom, ali je ostao zaboravljen i nedopunjen i verovatno nikad nije ni postavljen nad grobnim mestom, da bi posle više od jednog veka bio iskorišćen kao građevinski materijal za izgradlju džamije, jer je i ranije, kao i danas, okolina Bijeljine oskudevala u građevinskom kamenu.

 

8.      Nadgrobni natpis Lazara (kraj HIV-početak XV veka)

Fragmentovani nadgrobni natpis Lazara nalazi se na levom delu uspravne nadgrobne ploče od svetlog sivo-oker peščara, koja je na gornjoj strani polukružno obijena, a nedostaje joj i ceo desni i donji deo. Čuva se u Muzeju Semberije u Bijeljini. Očuvani deo ploče dug je 34 sm, visok 51 sm i širok 40 sm. Natpis je uklesan u pet pravilnih redova ujednačene visine slova od 4 - 5 sm. Tekst glasi:

A tu leži

Lazar [...]

č [ić]. p [o-]

kaj me[ne ]

Pripo


Natpis pripada istoj grupi kao i prethodna dva. Paleografski duktus i oblici slova, kao što su A s kosom hastom i visećom petljom, Ž bez srednje poprečne crtice, slovo L sa vodoravnom crtom na vrhu, zatm oblik slova 3 i K, kao i slovo R s oštrim vrhom, pojavljuju se u natpisima sa bosansko-hercegovačkog područja između 1399 - 1420. godine.

Spomenik verovatno potiče iz sela Batkovići, gde je tokom arheoloških iskopavanja na lokalitetu iz ranog srednjeg veka pronađena kamena oštećena ploča sa natpisom, koji je, po oblicima slova i opštem izgledu, veoma sličan Lazarevom natpisu.  Do pronalaska nadgrobnika sa starosrpskim natpisima, koji su bili uzidani u temelje Atik džamije, natpis o smrti raba božijeg Milosava iz Batkovića bio je jedini srednjovekovni natpis u Muzeju Semberije u Bijeljini.

 

9.      Nadgrobni natpis Georgija Dragslava (kraj HIV-početak XV veka)

Natpis se nalazi na uspravnom kamenom stubu šestougaonog preseka od tamno - oker peščara koji se čuva u Muzeju Semberije u Bijeljini. Visok je 65 sm, dužina prednje strane iznosi 50 sm, dve koso prelomljne bočne strane su po 15 sm i po 26 sm, dok je zadnja strana sužena na 29 - 30 sm. Spomenik je u celosti sačuvan, izuzev što je obijen gornji levi ugao. Prednja strana ploče, međutim, prilikom sekundarne upotrebe i vađenja iz ruševina camije obijena je na više mesta, čime je natpis znatno oštećen. Tekst je uklesan slovima visine 3 sm u sedam pravilnih redova i glasi:

+ A tu l]e[ž]i rab bo-

[žiji] Georgije a na-

zvan Dragslav Bogo-

sac po[staviše ka]m-

[en i polo]žiše u

[pam]et pet

Sinova


Svetovno ime pokojnika verovatno je bilo Dragoslav, od kojega je omaškom pisara ili klesara nastalo neobično Dragslav. Drugo ime, ono kojim su ga zvali, mogli je biti Bogopisac ili Bogorisac. Kako je takvo ime, u stvari, označavalo određeno zanimanje, to bi značilo da se Dragoslav kao svetovno lice bavio prepisivanjem bogoslužbenih knjiga i njihovim ukrašavanjem. Takva vrsta posla obično se obavljala pod nadzorom učenog sveštenstva u crkvenoj ili manastirskoj sredini, gde je Dragoslav kao monah Georgije proveo svoje poslednje dane i okončao život. Tumačenje sadržaja ostalog dela natpisa nije pouzdano, jer se zbog oštećenja pojedini delovi teksta i slova jedva naziru. Ipak, može se razumeti da su pet sinova postavili ocu spomenik. Među oblicima slova izdvajaju se izrazito koso R, slovo V s uglastim petljama koje se ne spajaju s uspravnom crtom, široko slovo Ž sa gornjim delom u vidu dva plitka kraka, skoro kao jedna crtica, odgovaraju vremenu u kome su nastali natpisi Polihranije Radače iz Veličana u Popovom polju (1383 -1391) i Bogdana Hateljevića (1398-1404) iz sela Milavići u Dabrom polju.  Istom epigrafskom stilu i vremenu pripada i fragment donjeg dela jednog kamenog nadgrobnika, dimenzija 31 h 16 h 30 sm, koji se takođe čuva u Muzeju Semberije u Bijeljini, a na kome se sačuvala samo poslednja reč natpisa : [...] pop, visine slova 1 – 3 sm. Očigledno se odnosi na pisara natpisa koji je bio pop.

 

10.  Nadgrobni natpis Georgija Dobrihnića (treća - četvrta decenija XV veka)

Nadgrobni natpis uklesan je u masivnu kamenu ploču od peščara svetlo - oker - sive boje, sa ružičastim primesama, koja je prilikom sekundarne upotrebe preklesana sa dve strane po dužini i širini. Nalazi se u Muzeju Semberije u Bijeljini. Natpis teče duž dve strane ploče, prednje duže i kraće bočne, pa je preklesavanjem oštećena leva strana dužeg teksta i desni deo kraćeg. Srećom, očuvani deo natpisa sadrži monaško ime i svetovno porodično ime pokojnika, podatak o njegovom poreklu i sinovima. Veći očuvani deo nadgrobne ploče u obliku kvadera dug je 90 sm, širok 47 - 49 sm i visok 42 sm. Površina ploče grubo je obrađena, a natpis je izveden u nepravilnim i krivudavim redovima, neujednačene visine slova od 5 - 7 sm. Natpis na dužoj strani glasi:

 [+ Se leži G]eorgije a nazvan

[...] Dobrihnić

[ pl]emeniti Knežanin

Na užaj strani je nastavak teksta:

Ovo postav[iše]

četiri sina. Hr[abak...]

Opštim izgledom natpisa i pojedinim oblicima slova Georgijev nadgrobni natpis predstavlja, u odnosu na prethodne natpise, drugačiju epigrafsku fazu ćirilice, s uvođenjem kurzivnih elemenata. Na prvom mestu to je variranje dva oblika slova V, jednog, starijeg, sa dve petljice i drugog, novijeg, u obliku kvadrata sa kracima produženim udesno; zatim, izrazito koso položeno slovo R, slovo B sa trouglasto završenom gornjom kukom, pšroko slovo M otvorenih krakova, tronogo slovo T, petopotezno slovo D i slovo Ž od tri ukrštene kose crte. Sve te slovne odlike sadrži nadgrobni natpis kneza Pavla Komljenovića (1423 - 1434). Otuda se nadgrobni natpis Georgija Dobrihnića može datovati u period između treće i četvrte decenije XV veka. Pored dosledne primene mekog poluglasa, kao i u svim drugim starosrpskim natpisima iz Bijeljine, zapaža se da je imenica sin upotrebljena u dualu sini, kao i da u imenu Georgije nema jotovanog samoglasnika k. Georgije je verovatno bilo monaško ime pokojnika, pa ostaje nepoznato njegovo svetovno ime, a prema porodičnom imenu Dobrihnić, saznaje se da mu je otac bio Dobrihna. Georgije je bio poreklom plemić, plemeniti Knežanin, kako sam naglašava, a za njim su ostala četiri sina koja su postavila ocu nadgrobni spomenik. Očuvao se početak imena jednog od njegovih sinova, verovatno najstarijeg, Hr[a- bak]. U turskom popisu Zvorničkog sandžaka iz 1519. i 1533. godine pominje se selo Knežići u nahiji Šubin, danas nepoznato. Otuda je mogao poticati svojim plemenitim rodom. Georgije Dobrihnić.

 

11.  Nadgrobni natpis Belosava Lučića (treća-četvrta decenija XV veka)

Prema sadržini, natpis o smrti Belosava Lučića pripada retkoj grupi starosrpskih natpisa u kojima se pominje zadužbina pokojnika i koji se stoga mogu smatrati ktitorsko-nadgrobnim spomenicima. Nalazi se na masivnom kamenom stubu od sivkasto - oker peščara, koji se čuva u Muzeju Semberije u Bijeljini. Oštećen je samo gornji desni deo stuba i poslednje slovo prvoga reda natpisa. Stub ima presek u obliku trapeza, tako da je prednja strana duga 54 sm, kose strane su duge po 30 sm, a zadnja strana je duga 38 sm. Visina stuba je 78 sm. Gornji deo je s prednje strane sveden plitkim kosinama na dve vode, a sa zadnje strane je zaobljen i zakošen. Natpis je uklesan u pet pravilnih redova jasnim plitko klesanim slovima 3 - 4 sm visine, a pojedine reči odvojene su dvema tačkama. Počinje na prednjoj strani simboličnom invokacijom u obliku krsta na Golgoti, koji je stilizovan kao ljudska figura raširenih ruku i nastavlja se na desnoj bočnoj strani stuba. Tekst glasi:

+ A tu leži Be-

losav Lu-

čić u svojoj

crkvi ple-

menitoj

Post-

aviše

kame-

n sino-

vi njemu

Oblici slova u natpisu veoma su karakteristični: L i Ž sa horizontalnom crtom u gornjem delu slova, kvadratno V sa kracima produženim udesno, široko M s ukrštenim srednjim kracima, slovo K sa levom pravom odvojenom od polukružnog desnog dela slova, čaškasto slovo Č. Navedene paleografske odlike i opšti izgled natpisa sa širokim razvučenim slovima i sa samo dve ligature imaju sličnosti sa nadgrobnim natpisom Pribislava Petoivića iz Ljusića kod Uloga ( druga polovina XIV veka), zatim sa nadgrobnim natpisom Polihranije Radače iz Veličana u Popovom polju (1383 - 1391), a oblik slova V analogan je onome u nadgrobnom natpisu kneza Pavla Komljenovića sa srednjovekovnog groblja u Bakrima kod Čitluka (1423 - 1434).  Ktitorska delatnost Belosava Lučića, podizanje crkve plemenite, u samoj Bijeljini ili u neposrednoj okolini, prethodila je njegovoj smrti i postavljanju nadgrobnog spomenika. Na svom plemićkom posedu, na svojoj plemenitoj baštini Belosav Lučić podigao je crkvu verovatno krajem XIV veka. U njoj je bio sahranjen po ktitorskom pravu i sinovi su mu postavili beleg iznad groba početkom XV veka. Spomenik u obliku stuba sa vrhom na dve vode nije mogao biti postavljen u samoj crkvi, već pod otvorenim nebom, u osvećenom prostoru crkvene porte. Prilikom arheoloških iskopavanja Atik džamije u Bijeljini nisu pronađeni ostaci starije pravoslavne crkve, odakle bi mogao poticati ktitorsko-nadgrobni natpis Belosava Lučića. Primer Atik džamije upozorava na to kako je nekontrolisana izgradnja modernog arhitektonskog centra Bijeljine mogla da opustoši starije spomeničko nasleđe. Stoga za nadležne upravne i kulturne poslenike ostaje odgovoran zadatak da se ubuduće ne samo pod budnim okom arheologa sprovodi svaka građevinska intervencija u samome gradu već i da se omogući dalje traganje za srednjovekovnom crkvom sprovođenjem arheoloških i sondažnih istraživanja koliko dopuštaju okolnosti urbane strukture Bijeljine.

 

12.  Nadgrobni natpis Raja Akele (prva polovina XV veka)

Deo natpisa očuvao se na fragmentu kamenog nadgrobnika od svetlo - oker peščara, u obliku oštećenog stuba, koji je gore zaobljen, dimenzija 43 h 20 h 35 sm. Čuva se u Muzeju Semberije u Bijeljini. Na fragmentu spomenika sačuvan je desni deo dva reda natpisa, izveden tehnikom kosog reza između tačkastih uboda koji obeležavaju krajeve slova, čija je visina 3-5 sm. Tekst, sa predloženom rekonstrukcijom, glasi:

[A tu leži ] Rajo Akela M[...]

 [sinovi kamen postavi]še na njem

Oblik slova K u natpisu, izveden sa dva paralelna luka, omčasto A, srpast oblik slova E, ukazuju da je vreme nastanka spomenika prva polovina XV veka.  Ovome vremenu pripadaju i dva fragmenta natpisa, verovatno istog spomenika, na kojima su se sačuvala samo po dva slova: na jednom le, a na drugom . Oba se čuvaju u lapidarijumu Muzeja Semberije u Bijeljini.

Pored ta dva i onog sa natpisom popv, u Muzeju Semberije u Bijeljini postoji još osam fragmenata kamenih spomenika na kojima je sačuvano poneko slovo, što sa dvanaest natpisa, koji se ovde objavljuju, predstavlja impresivnu zbirku od ukupno dvadeset i tri starosrpska natpisa koji su svi bili uzidani u temelje Atik džamije.

 

AUTORI: Mirko Babić i Gordana Tomović, „Starosrpski natpisi iz Bijeljine“, Mešovita građa – Miscellane – Nova serija Knj. XXII, Beograd 2004.

FOTOGRAF: Vojin Spasojević

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg