ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA | Plemenito

ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA | Plemenito

ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA


slike

ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA
ŠTAMPARIJA BOŽIDARA GORAŽDANINA

Goražde je staro naselje podignuto na mjestu gdje se ukrštaju putevi iz više pravaca. Bosanski drum se tu račvao na kosovski i dubrovački. Prve veze Goražda sa Dubrovnikom uspostavio je Sandalj Hranić krajem XIV, a nastavio herceg Stefan Vukčić Kosača u  XV vijeku. U utvrđeni grad Samobor u blizini Goražda, na desnoj obali Drine, koji je bio od velikog strategijskog značaja, i u kome su jedno vrijeme stolovali ovi gospodari, dolazili su trgovački karavani, dubrovački emisari i trgovci. Dubrovački trgovci kupovali su stoku, med, vunu, crvac, vosak, neprerađene metale, a prodavali su svilu i druge tkanine, so, nakit, staklo, začin, oružje, alate, ulje, vino. Roba se prenosila karavanima koji su odsjedali u karavanskim stanicama, o čemu svjedoče ugovori s kraja XIV i početka XV vijeka. Sjeverno od Goražda, u Donjoj Sopotnici, na lijevoj obali Drine, podignuta je 1454. godine pravoslavna crkva. Crkvu je sagradio herceg Stefan Vukčić Kosača, a posvećena je Svetom Đorđu.


Porodica Kosača podigla je više pravoslavnih hramova koji su, po graditeljskom tipu i po posvećenju, bili slični Mileševi. To je i razumljivo, budući da je herceg Stefan bio blizak sa mileševskim mitropolitom Davidom. U testamentu herceg Stefan mitropolita naziva „svojim slugom, kućaninom, svojim redovnikom i gospodinom mitropolitom“.


U literaturi postoji mišljenje da je jedno vrijeme pri crkvi bilo monaško stanište. Smatra se da je crkva kratko služila kao manastir i da se, vjerovatno, i sam Božidar Ljubavić (osnivač štamparije) starao o manastiru. Na doprozorniku na južnoj pjevnici nalazi se natpis koji bilježi podatak o zamonašenju jednog kaluđera. Ovaj natpis datira iz perioda XV/XVI vijeka i svjedoči da je u Sopotnici kratko vrijeme, nakon izgradnje hrama, postojao manastir.

Godine 1519. u Goraždu osnovana je druga štamparija na našem tlu u kojoj su, poslije Zete kneževa Crnojevića, štampane knjige na tadašnjem književnom srpskom jeziku i srpskim slovima, tj. ćirilicom, lijepom poput one kod Crnojevića. Štampariju je osnovao Božidar Ljubavić, goraždanski trgovac, koji je imao dovoljno kapitala za ovaj poduhvat. Štamparija je započela sa radom u Veneciji, a potom je preseljena u Goražde.

Zašto je Božidar Ljubavić izabrao baš to mjesto za štampariju može se samo pretpostaviti. Vjerovatno je u tome bio presudan položaj samog hrama. Hram je izgrađen neposredno uz dubrovački drum. Ta komunikacijska prednost pogodovala je trgovcima knjigom, kao novom robom. S druge strane, porijeklo Božidara Ljubavića, njegov trgovački duh i pobožnost mogli su da utiču da štamparija bude baš na tom mjestu.

O Božidaru Ljubaviću se malo zna. Iz pogovora Služabniku M. Pešikan zaključuje da je Ljubavić doselio u Mileševu iz Goražda (zato se imenuje po zavičajnosti  ̶  Goraždanin, a ne prezimenom). On je pred kraj 1518. godine poslao u Veneciju Teodora, jeromonaha iz Mileševe, i njegovog brata Đurađa, kako bi nabavili potrebnu opremu i izučili štamparsku vještinu.

U štampariji su štampane tri knjige:Liturgija (Služabnik) iz 1519. godine,  Psaltir s posledovanjem iz 1521. i „Molitvenik (Trebnik) iz 1523. godine. Liturgija (Služabnik) sadrži: službe  ̶  večernje, jutrenje, liturgiju Sv. Jovana Zlatoustog i Vasilija Velikog, završni zapis Molenije i kolofon. Knjiga je štampana na ¼ tabaka (u srednjem formatu). Sastavljena je od 12 sveščica i ima 101 štampani list. Numeracija sveščica je ćirilična. Dimenzije su 225 h 170 mm. U knjizi nije navedeno mjesto štampanja. Liturgija  danas postoji u osam bibliotečkih zbirki u svega 15 nekompletnih primjeraka.



Psaltir s posledovanjem iz 1521. godine, sadrži Davidove psalme, Časoslov i Mjesecoslov i tri različita zapisa: Pravila Velikog posta i Slovo o Fruzima (koje je Teodor našao u Hilandaru), te izvod iz ljetopisa (od Adama do cara Uroša), zapis o padu Beograda i pohari Srema 1521. godine i kolofon. Knjiga je štampana na ¼ tabaka, ima 44 sveščice sa 352 lista. Štampanje je  završeno 25. oktobra 1521. godine. Danas knjiga postoji u fondovima sedam biblioteka.






Molitvenik (Trebnik) iz 1523. godine sadrži činove (molitve) za svakodnevne potrebe (molitve pri osvećenju sjetve, žetve, rođenju, krštenju, vjenčanju, osvećenju jela, pića i dr.) i pogovor. Knjiga je štampana na ¼ tabaka, ima 37 sveščica i ukupno 296 listova. Numeracija sveščica je ćirilična. Dimenzije knjige su 204 h 135 mm. Potpun i dobro očuvan primjerak Molitvenika ima jedino Biblioteka Svetog sinoda u Bukureštu.





Goraždanska slova, kako verzali tako i kurentna slova, rađena su prema srpskoj rukopisnoj ćirilici. Oblik i specifičan rez ćiriličnih slova, ligatura i slova sa nadrednim znacima, upućuju, sasvim izvjesno, da slova ove štamparije nisu preuzeta kao gotova od venecijanskih majstora, već su originalni rad Đura Ljubavića i njegovog brata Teodora. Livenim kurentom veličine oko 3 mm i verzalom od 50-60 mm odštampane su sve tri goraždanske knjige. Zastavice i najveći broj inicijala u knjigama štampane su u tehnici duboreza. Štampa je realizovana crvenom i crnom štamparskom bojom. Redoslijed otisaka je bio takav da su prvo štampani ksilografski klišei crvenom bojom, zatim tekst, crnom bojom.

Štamparija se i u štamparskoj tehnici razlikovala od drugih štamparija toga vremena. Posebno su štampani znakovi na margini koji upozoravaju na pojedina važnija mjesta u tekstu knjige. Štampa je izvedena pomoću posebih, malih klišea koji prikazuju šaku koja kažiprstom upućuje na tekst.

U srpskoj grafici preovladalo je mišljenje da knjige iz ove štamparije spadaju među najbolja ostvarenja naše stare štampe. Hartiju je goraždanski štampar donio iz Venecije zajedno sa štamparskom presom i drugim štamparskim priborom. Isto je i sa štamparskom bojom. Hercegovačke štamparije u  XVI vijeku snabdijevale su se štamparskom bojom koja je preko Dubrovnika i Kotora stizala iz Venecije.

Štamparija Božidara Ljubavića Goraždanina i njegovih sinova Đurđa i jeromonaha Teodora, oglasila se treći i posljednji put 1523. godine izdanjem Molitvenika i potom konačno zaćutala. Tek dvadeset godina kasnije doživjela je neku vrstu obnove, ne više u Srbiji, već u Trgovištu, u Rumuniji, i sada za Rumune. Tamo je ona prenesena zaslugom Dimitrija Ljubavića, koji je za sebe govorio da je unuk staroga Božidara.

 

 

Izvori:

- Goraždanska štamparija 1519-1523,  Beograd - Istočno Sarajevo, 2008.

- Liturgija  (1519). Fototipsko izdanje. Priredila: Katarina Mano-Zisi

- Molitvenik (1523). Fototipsko izdanje. Priredila: Katarina Mano-Zisi

- Psaltir s posledovanjem (1521). Fototipsko izdanje. Priredila: Katarina Mano-Zisi

 

TEKST PRIREDIO: Uglješa Skoko

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg