Sistem srednjovjekovnih fortifikaciju u bosanskoj državi | Plemenito

Sistem srednjovjekovnih fortifikaciju u bosanskoj državi | Plemenito

Sistem srednjovjekovnih fortifikaciju u bosanskoj državi


slike

Sistem srednjovjekovnih fortifikaciju u bosanskoj državi

U bosanskim srednjovjekovnim izvorima tvrđave se ne izdvajaju kao poseban tip naselja. Sa stanovišta svojih funkcija - vojne i upravne, tvrđava se u velikoj mjeri približava gradu, a dobijanjem podgrađa kao stalnog trga, ona stiče i ekonomsku funkciju i tako prerasta u gradsko naselje. Na području srednjovjekovne Bosne, odnosno „zemlje" Donji Kraji, većina gradskih naselja razvila se iz tvrđava. Tome u prilog govori i činjenica da je većina gradskih utvrđenja, dakle jezgra budućeg grada, izgrađena na strateški značajnim mjestima - dominantnim uzvišenjima, dok su podgrađa nastajala u blizini, na povoljnijim saobraćajno-ekonomskim mjestima.  To su po pravilu male tvrđave podignute na strateški značajnim visovima, koji su svojim položajem teško pristupačne i lake za odbranu. Nepravilnih su oblika i dobro prilagođeni terenu, što je omogućavalo da se smanji debljina zidova i izgradnja kula svede na najmanju moguću mjeru. Pravih ravničarskih gradova pravilnih oblika, sa ravnomjerno raspoređenim elementima odbrane u Bosni nije bilo.

Srednjovjekovna utvrđenja imala su, pored odbrambene, i privrednu ulogu. U srednjovjekovnoj Bosni nije postojao nijedan značajniji grad u čijoj blizini se nije razvio suburbium (podgrađe). Negdje su ova podgrađa bila udaljena i po nekoliko kilometara od utvrđenja. Iz podgrađa su se razvile varoši u kojima se stvarao gradski stalež, a postojali su i feudalni dvorci. Vlastelin je imao u utvrđenom gradu i svoje stambene prostorije koje su bile neudobne i tijesne. Samo u većim gradovima, kao u Jajcu, Bobovcu, Bihaću ili Borču, postojali su bogatiji i veći zidani dvorci.

Do kraja 14. vijeka tvrđave su se kod nas sastojale od jedne ili više kula, dvorišta i bedema koji ih opasuje. Kod manjih utvrđenja najčešće se javljaju jedna do dvije kule, ali bilo je i tvrđava koje su imale i više kula koje su se obično nalazile u uglovima utvrđenja na onim dijelovima bedema gdjeje opasnostbila najveća po odbranu. Najstarije srednjovjekovne kule u Bosni bile su u pravilu okrugle, a postojale su i trougaone i osmougane kule. Utvrđene kule bile su višespratne.  Najsnažnija kula u svakom utvrđenju bila je donžon kula, koje se u srednjovjekovnim bosanskim utvrđenjima prepoznaju kao masivne građevine, koje često nadvisuju ostale kule, a često su i drugačijeg oblika. Zapadnoevropski donžon nastao je kao utvrđeni stan feudalca, iz koje se najčešće razvijao zamak. Nasuprot tome pojava ovih kula u srednjovjekovnoj Bosni i Srbiji proistekla je iz razvoja fortifikacionih sistema u kojima su one bile najistaknutije odbrambene građevine. Većina donžona sa teritorije srednjovjekovne Bosne bila je inkorporisana u bedeme i nije činila fizički odvojenu cjelinu.  Veće kule imale su drugi i treći sprat koji je bio povezan sa prvim unutrašnjim kamenim stepeništem. Spratovi su imali samo nekoliko malih prozora, a na svakoj etaži bila je samo po jedna prostorija. Kula se završavala zidanim grudobranima na kojima je ležao šatorast krov pokriven šindrom.  Graditelji su koristili pogodnosti strmog planinskog terena radi poboljšanja od- brambenih sposobnosti tvrđava. Pošto upotreba baruta u to vrijeme još nije bila značajna, to su i bedemi tvrđava bili relativno tanki (jedan do dva metra) i visoki preko deset metara, dokje visina kula išla i do dvadeset metara. Gradovi u srednjovjekovnoj Bosni pripadali su tipu brdskih utvrđenja i bili su primarno objekti vojno-odbrambenog karaktera, dok su rezidencijalne građevine u njima bile skromnih dimenzija.

Na prostoru današnje Republike Srpske nalaze se brojni ostaci srednjovjekovnih utvrđenja, pa ćemo u ovom radu spomenuti samo neka i to ona u okolini Banjaluke, odnosno srednjovjekovne zemlje Donji Kraji. Tokom poznog srednjeg vijeka u Donjim Krajima nastalo je više značajnih utvrđenih gradova, od kojih su najvažniji bili Jajce, Kotor, Livač, Zvečaj, Greben, Bočac, Ključ, Sokol. U izvorima iz toga vremena ne pominje se i Banjaluka, mada na osnovu izvora i arheoloških istraživanja znamo da se na njenom mjestu nalazilo više srednjovjekovnih naselja od kojih ni jedno nije bila značajna tvrđava sa podgrađem, poput strategijski, privredno i administrativno gore nabrojanih utvrđenih gradova.  Prema arheološkim istraživanjima na prostoru Banjaluke postoji neprekinuti kontinuitet u naseljavanju tokom cijelog srednjeg vijeka. Iako se Banjaluka prvi put pominje tek krajem 15. vijeka, nema sumnje da je utvrđenje na ovako izuzetno strateškom mjestu postojalo mnogo ranije.  Naime, u povelji ugarskog kralja Vladislava II Jagelonca, izdatoj u Budimu 1494. godine, prvi put se spominje ime Banjaluka. U tom trenutku Banjaluka je bila tvrđava u sastavu Jajačke banovine, neke vrste vojne granice koju su Ugari obrazovali radi lakše odbrane od Osmanlija nakon pada Bosne 1463. godine.

Iz ove, ali i kasnijih povelja, možemo zaključiti da je tvrđava Banjaluka bila eventualno izgrađena na mjestu nekog starijeg i manjeg utvrđenja poslije 1463. godine, kao dio limesa na Vrbasu prema Osmanlijama. Jasno je da je Banjaluka, krajem 15. vijeka, ipak bila manja i strategijski manje važna od drugih utvrđenja u kanjonu Vrbasa - Grebena, Bočca i Jajca. Pored toga, Banjaluka se nalazila u srednjovjekovnoj župi Zemunik, čiji je centar bio istoimeni grad čiji naziv upuđuje na zemljano- palisadnu konstrukciju, a nalazio se u sjevernom dijelu župe Zemunik, najvjerovatnije u blizini današnje Banjaluke, na obali rječice Suturlije. Funkcija utvrđenja u dolini Vrbasa bila je da obezbjeđuju brodove - prelaze, gazove preko Vrbasa. Jasno se zapaža da se oni oslanjaju na visoke obale rijeke, i da brane proširenje doline uzvodno, ili nizvodno od svog položaja. Na žalost, padom Jajca 1527. godine i osmanlijskim osvajanjem preostalih tvrđava u dolini Vrbasa došlo je do sloma ugarskog sistema odbrane na ovim prostorima, a Banjaluka će narednim decenijama postati snažno osmanlijsko uporište za prodor ka sjeverozapadu. Manja utvrđenja u dolini Vrbasa poput Bočca, Grebena, Zvečaj, Zvečaja izgubili su svoj vojni značaj i bili su prepušteni postepenom propadanju.

 

AUTOR: Janko Vračar

Ovo je dio teksta preuzet iz publikacije navedenog autora  „Doba Viteštva – Oružje i oklopi srednjovjekovnih ratnika iz zbirke Muzeja Republike Srpske“ Banja Luka 2016. 

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Grad Gradina Bosna Srednji vijek