RADOSAVLjEV ZBORNIK | Plemenito

RADOSAVLjEV ZBORNIK | Plemenito

RADOSAVLjEV ZBORNIK


slike

RADOSAVLjEV ZBORNIK
RADOSAVLjEV ZBORNIK
RADOSAVLjEV ZBORNIK
RADOSAVLjEV ZBORNIK
RADOSAVLjEV ZBORNIK
RADOSAVLjEV ZBORNIK
RADOSAVLjEV ZBORNIK

Najmlađi među iluminiranim srpskim crkvenim rukopisima iz srednjovjekovne Bosne jeste Radosavljev zbornik nastao u XV vijeku. Njegova matica sa koje je prepisan znatno ja starija, (u srednjem vijeku crkvene knjige su prepisivane sa starijih spisa i tako su umnožavane i njihov sadržaj čuvan), i potiče najkasnije iz prve polovine XIII vijeka.

Rukopis je bio u posjedu Mateje Sovića, a kasnije je prešao u vlasništvo barona Zojsa i biblioteke Congregatio de propaganda fide, a odatle u biblioteku Vatikana, gdje se i danas nalazi u zbirci Mus, Borg. P. E. Vaticano, illirico 12. Rukopis je ispisao na hartiji Radosav Krstijanin Goisaku krstijaninu u dane kralja Tomaša i dida Ratka (1443-1461) godine. Veličina rukopisa je 11X14 cm i ima 60 listova.

Radosavljev zbornik je značajan po svojoj sadržini. On sadrži kao glavni tekst Apokalipsu za koju su imali specijalan interes bosanski krstjani (hrišćani), za kojom slijedi Očenaš i kratka molitva i na kraju je početak jevanđelja po Jovanu (gl. I, 1-16).

Apokalipsa u Zborniku krstjana Radosava (l. 1-56) ima naslov „apokalipsi Nov(a)na evanđelista i ap(ost)la“ i ispunjava skoro čitav sadržaj zbornika. Tekst pisan nebrižno, sa puno grešaka i izostavljanja riječi, pa i čitavih redova, govori da je krstjan Radosav bio priprost čovjek vjerovatno starac kojem su „ruci trudni težeće“ (l. 58v). Tekst je pisan u jednom stupcu, osim l. 41 koji je pisan u dva stupca. Jezik je u velikoj mjeri ikaviziran, ali ima i neobičnih odstupanja što spada u individualne crte pisara. Naslovi glava su ispisani u tekstu sa početnim crvenim inicijalima.

Na donjoj horizontalnoj margini (l. 519) nalazi se početak glagoljskog alfabeta, koji je nepotpuno ispisan i na l. 55 i 55v. Potpuni tekst glagoljskog alfabeta nalazi se uz tekst Obrednika (l. 57) koji ispunjava ostatak rukopisa.

Kada je Apokalipsa prevedena na slovenski jezik ostaje nepoznato. Metodijevo žitije je ne ubraja u prevodni fond Solunske braće, jer Apokalipsa u istočnoj crkvi nije služila obrednim potrebama. Najstariji slovenski prepis potiče iz XII vijeka, a rukopis raške redakcije iz XIV vijeka, mada neke minijature u Miroslavljevom jevanđelju, rađene prema tekstu Apokalipse, indirektno svjedoče da je Apokalipsa u starijoj srpskoj, zetsko-humskoj književnosti bila u opticaju već pri kraju XII vijeka.

U istočnom ogranku južnoslovenske književnosti bile su u opticaju dvije tekstualno identične redakcije Apokalipse, starija, sa podjelom na 72 glave, i mlađa, komentarisana, podeljena na 24 slova prema odgovarajućim komentarima Andreja Kesarijskog. Porijeklo bosanskih prepisa Apokalipse iz istočnog ogranka južnoslovenske književnosti potvrđuje identičan tekst, iste interpolacije i ista podjela na glave, kao što je u nekomentarisanim južnoslovenskim tekstovima Apokalipse, uz razumljiva raznočtenija koja su karakteristična i za ostale biblijske knjige bosanske provenijencije.  

Na temelju filološke i paleografske analize sačuvanih rukopisa većina istraživača smatra da je Apokalipsa prepisana u srednjovjekovnoj Bosni najkasnije u prvoj polovini XIII vijeka i da stoji u neposrednoj vezi sa pojavom jeretičkih orijentisanih krstjana. Taj se zaključak zasniva, s jedne strane, na interpolacijama i marginalnim bilješkama, a sa druge, na popularnosti Apokalipse kod svih srednjovjekovnih jeretika što potvrđuje i tekst Obrednika prepisanog zajedno sa Apokalipsom u Zborniku krstjana Radosava. Starost teksta potvrđuje i refleksija glagoljskih predložaka u zameni vokala i poluvokala, kao i paleografska analiza glagoljskog alfabeta i glagoljskog zapisa u Zborniku krstjana Radosava, koji odražava glagoljsku grafiju istočnog tipa glagoljice, čiji su poslednji ostaci u srpskoj književnosti uglavnom iščezli do kraja XIII vijeka.

Radosavljev zbornik je veoma zanimljiv spomenik rukopisne ornamentike, koja se sastoji iz jedne veće i jedne male zastavice, dekorativnih, teratoloških, zoomorfnih i figuralnih inicijala, kao i portreta čovjeka.

Na početku teksta Apokalipse (I, 1, l. 1r) nalazi se zastavica koja obrazuje dva romba okačena o ivicu zastavice i ukrašena stilizovanim floralnim ornamentima. Predložak za ovu zastavicu je istovetan kao onaj za zastavicu na početku jevanđelja po Mateju u Mletačkom zborniku (l. 9), ali je izgleda u našoj Apokalipsi bitno izmenjen neveštom i primitivnom izradom (sl. 45).

U rukopisu slijedi oko 74 inicijala, od kojih su neki izuzetno zanimljivi. Dekorativni inicijali, koji su najbrojniji, obrazovani su elementima preuzetim iz starijih bosanskih rukopisa i to pretežno iz njihovih zastavica. Ti dekorativni elementi su lepeze,  stilizovane palmetice u srcolikom okviru i ruke koje spajaju dijelove okosnice inicijala.

Na kraju, pored zapisa je portret čovjeka za koga je pretpostavljeno da predstavlja kralja Stefana Tomaša Kotromanića (l. 58v, sl. 57), ali i Radoslava krstjanina. Mnogo je vjerovatnije da je u pitanju rijetka predstava autora ovog rukopisa.

 

Izvor: Dragoljub Dragojlović, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad 1997; Mara Harisijadis, Iluminacija rukopisa bosanskog porekla u srednjem veku, GLAS CCCLIV, Odeljenje istorijskih nauka, knjiga 6, Beograd 1988.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Relikvije Zapisi Crkva Jevanđelje