PREVOD SAČUVANOG TEKSTA ZAKLjUČAKA PRVOG SPLITSKOG SABORA 925. GODINE | Plemenito

PREVOD SAČUVANOG TEKSTA ZAKLjUČAKA PRVOG SPLITSKOG SABORA 925. GODINE | Plemenito

PREVOD SAČUVANOG TEKSTA ZAKLjUČAKA PRVOG SPLITSKOG SABORA 925. GODINE


Na osnovu zaključaka Prvog splitskog sabora mogao bi se rekonstruistati tok događaja neposredno pred sam početak njegovog održavanja 925. godine. Prvo su hrvatski knez Tomislav i (zahumski) knez Mihailo, zajedno sa velikašima i dalmatinskim episkopima, zamolili papu da se udostoji i pošalje im svoje episkope, kao i pismeno uputstvo koje bi sadržalo načela hrišćanske vere. Papa je, na njihov zahtev, poslao episkopa Ankone Jovana i episkopa Pelestrine Lava da se sastanu s pomenutim osobama i održe sabor, uz obavezu da „uklone neispravnosti i po kanonu donesu bogougodne odluke“. Prevod sačuvanog teksta zaključaka Prvog splitskog sabora glasi:

„Za vreme presvetog pape Jovana, kada su u provinciji Hrvatskoj i Dalmaciji vladali kralj Tomislav i knez Mihailo.

Dakle, u doba kada je na čelu rimske crkve bio Jovan, pomenuti hrvatski kralj i Mihailo, sa svojim velikašima i dalmatinskim episkopima (pomenutim arhiepiskopom Jovanom Prvim splitskim, Forminom, Grtorijem i ostalim episkopima), zamo- lili su zajednički pomenutog uvaženog papu da se udostoji da im pošalje svoje episkope i pismeno uputstvo, koje sadrži načela hrišćanske vere. Često pominjani pontifeks pristao je na njihove zahteve i Jovana, uvaženoh episkopa Ankone, i Lava, episkopa Pelestrine, uputio je, zajedno sa svojim pismima izuzetne rečitosti, da se sa pomenutim osobama, sudijama i episkopima sastanu i održe sabor, uklone neispravnosti i po kanonu donesu bogougodne odluke.

I ovi episkopi su, prethodno obišavši dalmatinske gradove i susrevši se sa hrvatskim i srpskim velikašima, prispeli u Split gde su, sastavši se sa sudijama [tj. županima] i episkopima, održali čuveni sabor. Tamo su, uzdajući se u Božiju pomoć, odlučili da se pridržavaju sledećih zaključaka:

Budući da je u drevna vremena sveti Dujmo od strane apostola Petra poslat u Salonu da propoveda hrišćansku veru, odlučeno je da sama crkva i grad, gde počivaju njehove mošti, ima prvenstvo nad svim crkvama ove provincije i da, noseći naziv mitropolije bude zakonski odabrana za nadređenu svim episkopijama; zatim, da se po zapovesti episkopa, koji Božijom milošću zauzima to mesto, održava sabor i obavlja rukopoloženje episkopa. Jer, Gospod je rekao da će se tamo, hde je telo, okupiti i orlovi.

Neka se u svim crkvama za koje se zna da su imale episkope, a sada pak imaju dovoljan broj sveštenika i naroda, opet postavi episkop, jer po odredbi otaca nije moguće u malim gradovima ili selima osnivati episkopska sedišta, da se time episkopsko zvanje ne bi obezvredilo. Episkop koji nema svoje sedište može, uz odobrenje mitropolita i ostalih episkopa, da primi upražnjenu episkopiju.

Pošto se granice koje su od strane otaca utvrđene nikako ne smeju razmicati, neka se svaki episkop drži označenih mu međa i neka ni u kom slučaju ne poseže za tuđom episkopijom. Samo svojom sme upravljati, u njoj posvećivati crkve, rukopolagati sveštenike.

Neka se crkvena imovina, koju su darodavci prineli za spasenje duše, a u slavu svetaca, nipošto ne primenjuje u svetovne svrhe, jer se stvar koja je jednom posvećena Bogu ne sme više namenjivati ljudskoj upotrebi.

Crkva ili imovina koju su vernici pod kletvama darovali putem povelje glavnoj crkvi svetog apostola Petra, neka se toj svrsi ne uskraćuje, jer su i darodavci i same darovane stvari pod okriljem svetog Petra.

Ako bi Božijom voljom za vreme narodne bune poglavar provincije nastradaobudući da ono, što je počinjeno od strane mnogih, ostaje nekažnjeno — oni koji znaju da su po ovoj optužbi krivi moraju da dele milostinju za dušu ubijenog. Ako je ubijeni neku crkvu posvetio, ili robove oslobodio, moraju da ih brane, a njehovu suprugu i decu usrdno da pomažu.

Ako neki zlikovac nadahnut od nečastivog namerno, kao Juda, ubije svog Gospodara, neka mu se priveže kamen za vrat, a telo Gvozdenim obručem opaše, pa neka tako u progonstvu čini pokoru.

Što se tiče dubrovačkog i kotorskog episkopa, kojima se zajedno očihledno priznaje jedno sedište, neka tu episkopiju podele na jednake delove, i to tako da, ako jedan pastir pomenute episkopije umre, onaj drugi vodi brigu o crkvenim poslovima u njegovoj episkopiji, sve dok se ne zaredi novi episkop.

Što se tiče episkopa Ulcinja, neka ostane zadovoljan u episkopiji za koju je zaređen i neka nijedan episkop ili sveštenik u njoj ne drži misu dok je njen episkop ne posveti po kanonu. Ako neki od gore pomenutih u njoj učini protivno onome što je prethodno rečeno, neka bude isključen iz naše zajednice.

Neka se nijedan episkop naše provincije ne usudi da unapredi ni u koje zvanje one koji znaju samo slovenski jezik. Ipak oni koji već jesu unapređeni dopuštamo da smeju Bogu služiti samo u nižim redovima ili kao monasi. Neka nijedan episkop ne dopusti takvom svešteniku da drži misu u njegovoj episkopiji. Jedino ako se javi nedostatak latinskih sveštenika, neka se zamoli rimski papa da takvim sveštenicima dozvoli da na tom jeziku obavljaju svešteničku službu.

Neka hrvatski episkop, kao i mi svi, zna da je potčinjen mitropolijskoj crkvi.

Ako kralj i hrvatski velikaši žele da potčine sve episkopije u okviru granica naše mitropolije svom hrvatskom episkopu, neka niko od nas na celoj teritoriji njihove provincije ne obavlja krštenja, niti crkve posvećuje, niti sveštenike zaređuje. Neka pak sami, zajedno sa svojim episkopom, odgovaraju za to pred Bogom, ako će od toga da trpi sama hrišćanska vera. Naša savest pred Bogom je čista.

Neka niko ne drži mise u crkvi u kojoj je ubijen sveštenik pre nego što se odgovarajuće kazni zločinac ili narod, a koja bi se činila samom episkopu odgovarajuća. I neka sveštenici ne uništavaju crkvenu imovinu i neka se crkva, koja je jednom preuzeta, bez razloga ne napušta. Ako ko drugačije učini, sve dok ne popravi upropašćeno i ne preuzme svoju crkvu neka bude izopšten.

Neka svoje žene ne teraju od sebe, jedino u slučaju preljube. Ako se ko sa ženom rastavio, neka tako i ostane. I neka svi oni koji žele da budu savršeni hrišćani svoju decu daju na nauku da ih ova posle odvraćaju od zabluda, jer će radije slušati svoju decu nego strance.

Sveštenici, koji su oženjeni, neka zadrže svoje žene, ali neka žive kao brat i sestra. Ako bi se koji sveštenik drugi put oženio, neka se izopšti.

Pošto je tako odlučeno, sveti rimski sinod odlučio je da se sve gore napisano po redu iznese u pismu, preko svojih episkopa izaslanika i Petra, splitskog presbitera, papi na odobrenjeda bi se, s Božjom voljom, a prema dogmi stare vere, sve što je gore rečeno odlukom vrhovnog sveštenika utvrdilo u dalmatinskim crkvama.

Ali dok smo čekali da sve to okončamo zakonito i u skladu sa starim običajem... bilo je našeg brata episkopa ninskog želeći da preuzme primat među dalmatinskim episkopima, no kad u tome nije uspeo, u apostolske uši je ulio nepravedne optužbe na račun pomenutog sabora. Zbog toga, a i pošto su glasnici različite stvari izveštavali o ovim stranama i pošto pisma nisu isto govorila, rimska crkva našla se u nedoumici, a presveti Jovan je kao odgovor uputio pismo preko našeg izaslanika. Sadržaj njegovog pisma je sledeći:

'Jovan episkop, sluga slugu Božijih, prečasnom i presvetom sabratu našem Jovanu, arhiepiskopu svete salonitanske crkve, i episkopu Forminu i svim njegovim episkopima sufrahanima.

Budući da je među vama došlo do svađe u prisustvu naših izaslanika, a oko crkvenih stvari, želimo da se, došavši na apostolska vrata, u našem prisustvu i u prisustvu naših episkopa potrudite da sve nesuglasice razrešite. Jer, onda se postiže savršena vera: kada mi odobrimo — uz pomoć odredbi kanonskoh prava — da se ispravi ono što je u jednom trenutku naređeno.

Naime, pošto smo primili vaša pisma, nismo odugovlačili sa istragom. I budući da je tu opisano veliko nezadovoljstvo, postarali smo se da tome stanemo na put — da bismo, kada ti i Grigorije, ili jedan vaš episkop sufragan, dođete i sve nam po redu u našem prisustvu izložite, mogli da, idući putem pravde, između nas rešimo ono što je pravo.

O ostalim pak kapitulima javljamo vam, u ovom izuzetnom slučaju, da šta god su naši episkopi izaslanici zajedno sa vama odlučili, neka bude potvrđeno sa naše strane. Ali pošto smo zbunjeni i pošto nismo mogli da donesemo zaključak o gore rečenom, ništa dostojno vere kao crkvena odluka nije se moglo doneti' .

 

Treba napomenuti da se u ovom prevedenom dokumentu Tomislav naziva kraljem, latinski „rex“, ali ne možemo sa sigurnošću tvrditi da je on zaista bio kralj, jer ga ne spominju najvažniji izvori za istoriju južnih Slovena, kao što je Konstantin Porfirogenit i njegov "Spis o narodima“, koji opisuje dolazak Hrvata i Srba i njihove države formirane do polovine X vijeka. Šta više, Toma Arhiđakon, jedan od najvažnijih izvora za srednjovjekovnu istoriju Dalmacije i Hrvata, spominje Tomislava kao kneza (latinski „dux). Čak i Ivan Lučić, kojeg hrvatska istoriografija naziva svojim ocem „hrvatske povijesne znanosti“ u svom poznatom dijelu „De regno Croatiae et Dalmatiae libri sex“ (Šest knjiga o kraljevstvu Hrvatske i Dalmacije), uopšte ne spominje Tomislava. Iako Tomislav važi za jednog od najvažnijih hrvatskih vladara iz „narodne dinastije“, upada u oči, što je svojevremeno primjetila i Nada Klaić, da ni na jednom kamenom spomeniku nije zabilježeno njegovo ime,  nikakvi crkveni ostaci ne govore nam neposredno o neimarstvu njegovih ljudi, kao što imamo primjera kod drugih hrvatskih vladara. Tako, npr. nalazi oltarskih pregrada na kojima su sačuvani natpisi sa imenom hrvatskog kneza Branimira koji je vladao prije Tomislava (879-892), nalaze se na prostoru od Nina do Muća sjeverozapadno od Splita.

Da latinska riječ „rex“, ne mora uvijek da označava kralja, ima više primjera u izvornoj građi. Tako imamo primjer u donjoitalskoj hronici, koju spominje hrvatski istoričar Ivo Goldštajn, da se zahumski knez Mihajlo Višević naziva „rex Sclavorum“ iako je poznato da on nije bio kralj. Takođe ima primjera da se u starim hronikama i papskim ispravama sa titulom „rex“ nazivaju i Atila  „bič Božji“ i bugarski knez Boris i moravski (danas dio Češke) knez Svatopluk iako je dobro poznato da oni nikad nisu okrunjeni kraljevskom krunom. 

Što se tiče Mihajla Viševića, na osnovu zaključaka Splitskog sabora, vidimo da je on bio pretstavnik onih Srba koji su u to vrijeme  pripadali rimskoj crkvi. Ovaj podatak je od izvanrednog značaja, kada znamo da je to izvor koji govori o  Srbima Zahumlja nastao prije Porfirogenitovog „Spisa o narodima“. On dakle, potvrđuje Porfirogenitove podatke da su Zahumljani srpskog porijekla. Još značajnije za srpsku srednjovjekovnu istoriju jeste i činjenica, da je ovo drugi najraniji pomen Srba na Balkanu u pisanim izvorima, nakon Ajnhardovih podataka iz 822. godine.  Središte zahumske biskupije bio je grad Ston, danas pripada Hrvatskoj, a Zahumlje je izlazilo na Jadransko more, i prostiralo se od ušća Neretve do Dubrovnika, a u unutrašnjosti se pružalo prema današnjem Mostaru. Pošto je, kako vidimo, Zahumlje imalo svoju crkvenu organizaciju, često se u papskim ispravama ono naziva  „Zachulmie regnum“, iako ono nije bilo kraljevstvo tj „regnum“, i ovo je još jedan od dokaza da pojedini termini mogu da imaju više značenja, pa tako i ovdje gledamo crkveno-političku oblast a ne kraljevstvo. Zahumlje će vremenom prvo da uđe u državu Nemanjića, a poslije njih ovom teritorijom zagospodariće Kotromanići. Teritorija srednjovjekovnog zahumlja danas je podjeljena između Hercegovine i dijela južne Dalmacije koji je pripao Hrvatskoj.

 

Prevod teksta preuzet iz: Tibor Živković, Crkvena organizacija u srpskim zemljamaBeograd, 2011.

Literatura: Tibor Živković, Crkvena organizacija u srpskim zemljama, Beograd, 2011; Nada Klaić, Povijest Hrvata u ranom srednjem vijeku, Zagreb, 1975; Ivan Mužić, Hrvatska povijest devetog stoljeća-drugo dopunjeno izdanje, Split, 2007; Ivo Goldštajn, Hrvatski rani srednji vijek, Zagreb, 1995.

 

Slika: Hrvatski slikar Celestin Medović, Splitski crkveni sabor 925.

 

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg