Pravopisne škole u srednjovjekovnoj bosanskoj državi | Plemenito

Pravopisne škole u srednjovjekovnoj bosanskoj državi | Plemenito

Pravopisne škole u srednjovjekovnoj bosanskoj državi


Prvi sačuvani ćirilski spomenici pisani srpskom redakcijom u Bosni su iz 12. vijeka. Prostori srpskog jezika u srednjovjekovnoj Bosni naslijedili su i glagoljsku i ćirilsku pravopisnu tradiciju. Termin „bosansko-humski“ „zetsko-humski“ u našu nauku uveo je Aleksandar Belić za označavnje tendencije kojima se odlikuju najstariji sačuvani srpski ćirilski spomenici (v.: Čigoja, 1994: 85). Međutim, na neodređenost, pa i neadekvatnost ovog termina ukazivali su u novije vrijeme mnogi naučnici, posebno Jelica Stojanović u knjizi Putevima srpskog jezika i ćirilice (Nikšić, 2011). A. Belić, kao i njegov prethodnik Stojan Novaković, smatrao je na osnovu izbora tankog jera za obilježavanje izjednačenog poluglasnika da je Zeta izvorište prvog srpskog književnog jezika, gdje je poluglasnik bio prednji, tj. reda e. Iz Zete se dalje, po Beliću, redakcija širila na Hum i Rašku. Međutim, novija istraživanja (Ivić, Jerković, Grickat, Vukomanović, Stojanović i slično) pokazala su da upotreba samo tankog jera ne ide u prilog nekom određenom području, i u tom smislu J. Stojanović zaključuje: „Znači, ovaj Belićev argument, kao osnovni – da je upotreba tankog jera pokazatelj izgovora ь u pravcu prednjeg reda i, vezano za to, da je Zeta ishodište onog što on naziva zetsko-humskim pravopisom – nije pouzdan, u stvari, ne ide bilo kom području u prilog niti je pokazatelj izgovora“ (Stojanović, 2011: 15). Slavko Vukomanović smatra, takođe, da pisanje jerova ne može biti nikakav siguran dokaz u određivanju hronologije i mjesta nastanka starih slovenskih spomenika (Vukomanović, 2006: 165). Takođe, u vrijeme nastanka najranije naše pismenosti srpski poluglasnik bio je vokal prednjeg reda. Tu pretpostavku je još krajem pedesetih godina iznio Pavle Ivić u radu Osnovnыe puti razvitiя serbskohorvatskogo vokalizma, koji je objavljen 1958. godine u ruskom časopisu Voprosы, яzыkoznaniя. Belić govori o tri tipa: zetsko-humski/bosanski pravopis, stariji raški i mlađi raški; međutim, kad se pogleda materijal, a na to ukazuje i J. Stojanović, ono što Belić dijeli na zetskohumski (Miroslavljevo jevanđelje) i stariji raški pravopis (Povelja bana Kulina), u stvari, pripada jednoj podudarnoj grupi i odlikuje ih arhaičniji pravopisni sloj, odnosno dominacija glagoljskog pravopisnog nasljeđa. Vera Jerković uzima termin norma glagoljice, kao adekvatniji termin.

Ortografski sistem spomenika sa područja srednjovjekovne BiH u suštini pokazuje veliku zastupljenost arhaičnije (glagoljske) pravopisne tradicije, koja se oslanja na tzv. Ohridsku školu, tj. na čuvanje ćirilometodijevske tradicije u pogledu ortografije. Dakle, sistem pokazuje arhaičnost i konzervativnost.

Kad se pogleda ortografska norma datih spomenika, kako crkvene tako i diplomatičke i epigrafske građe, uviđa se da se unutar jedne pravopisne škole, u ovom slučaju bosanske-humske, prepliću elementi i druge, raške u datim spomenicima; odnosno – postojanje, s jedne strane, arhaičnije (glagoljske) i sa druge strane – novije (progresivnije) ćirilske pravopisne tendencije.

Drugi tip pravopisa kod Srba u srednjovjekovnoj Bosni jeste raški (mlađa raška ortografija po Beliću). Po prof. Beliću to je isključivo ćirilska osobina pravopisa. Ovim pravopisom npr. napisan je dio koji je pisao Gligorije dijak u Miroslavljevom jevanđelju. Srednjovjekovno bosansko rukopisno nasljeđe (crkveni i epigrafski spomenici, diplomatička građa, povelje, ugovori, pisma, poruke, priznanice, testamenti) pokazalo je odlike starijeg glagoljskog pravopisa, ali i uplive raške pravopisne škole.

Treći tip pravopisa jeste resavski. Nova epoha nastaje poslije nestanka Nemanjića. Ona se odlikuje novim tipom pravopisa koji se u nauci naziva Resavski pravopis (Resavska pravopisna škola). Resavska pravopisna škola (resavski pravopis) vezuje se za despota Stefana Lazarevića. Danas se o resavskom pravopisu govori iz ugla pisanja određenih pojava u srpskoslovenskim tekstovima. „Najznačajnije promene u resavskom pravopisu tiču se postepenog mešanja sa elementima raškog pravopisa čime je resavski posrbljen i kao takav dočekao je smiraj srpskoslovenske epohe“ (Milanović, 2004: 47).

Kad su u pitanju štampani ćirilski crkveni spomenici, takođe se uočava pojava preplitanja pravopisnih crta. Tako npr. za knjige Goraždanske štamparije (Služabnik, Pslatir, Molitvenik) gledajući dominantne crte možemo slobodno reći da su napisane resavskim pravopisom sa uplivima prethodne raške tradicije.

Dok je gramatička struktura književnog jezika srpskoslovenske epohe bila izuzetno stabilna i držala se strogo staroslovenskog kanona, bez obzira na stanje u narodnom jeziku, dotle je isti period okarakterisan sa mnogim izmjenama u pravopisu. Bez obzira na vrstu teksta, tj. kojim je jezikom taj tekst napisan (književnim ili narodnim), upotrebljavala se ista azbuka i isti pravopis. To znači da je za određivanje pravopisne škole, tj. vrste pravopisa, bitno vrijeme nastanka teksta a ne njegov karakter ili tip jezika (književni/narodni). „Srpskoslovenska norma je bila razrađena, jasna, sa utvrđenim pravopisnim principima i modelima i istovremeno donekle fleksibilna, s obzirom na modifikacije i prilagođavanja pravopisnih načela novonastalim jezičkim i kulturnim potrebama. Imala je i bogatu i utemeljenu pisanu tradiciju, sa čvrstom i prepoznatljivom normom, koju su pisari dobro poznavali i adekvatno primjenjivali, što se očituje u brojnim spomenicima srpskoslovenskog jezika“ (Stojanović, 2006: 160–161). Veliki problem srpskoslovenske ćirilice (a tako je bilo i u staroslovenskom jeziku) jeste obilježavanje mekih glasova: j, lj, nj, ć, đ. Poznato je da je u staroslovenskom jeziku važio Zakon otvorenog sloga (ZOS), te suglasnik j nikada nije mogao biti na kraju sloga i riječi, već samo ispred vokala.

Ortografsko šarenilo spomenika bosanske provenijencije identično je sa spomenicima istočne crkve. Termin „bosansko“ samo označava teren na kome su spomenici nastali i ne smije se i ne može dovoditi u vezu sa tzv. bosanskim jezikom ili bosanskom redakcijom staroslovenskog jezika, već su u pitanju srpski spomenici iz srednjovjekovne BiH. Bosna je, u suštini, „jedina oblast u kojoj se u XII i XIII veku dosledno upotrebljavao humsko-bosanski pravopis bez ikakvih raških primesa“ (Ivić, Jerković, 1981: 216) (o konzervativnosti bosanske grafije i ortografije v.: Đorđić, 1971: 77). Naša ispitivanja pokazala su da srednjovjekovni srpski spomenici sa područja BiH imaju manje elemenata raške ortografije u tom ranom periodu, dok se u kasnijem periodu javlja znatnije približavanje ćirilskim pravopisnim rješenjima, posebno u spomenicima od 14. do 16. vijeka kako diplomatičke (i epigrafske), tako i crkvene građe – kako smo i pokazali kroz primjere – od povelja Tvrtka I Kotromanića (14. vijek) do knjiga Goraždanske štamparije (16. vijek). Poredeći pravopisna rješenja srpskoslovenskih i narodnih srednjovjekovnih spomenika sa područja BiH, u širokom vremenskom rasponu, zapazili smo da je srpski jezički prostor među sobom bio jedinstven, tj. primjena pravopisnih obrazaca, bilo da se radi o bosansko-humskom, raškom ili resavskom pravopisu, i pored raznih prepreka i granica što formalnih, što istorijskih i drugih, ostavila je svoj pečat među pisarima i kasnije štamparima.

 

IZVOR: Biljana S. Samardžić, Pravopisne tendencije spomeničke građe iz srednjovjekovne Bosne (UDK 811.163.41’35(497.15)”09/14”). – Ovo je skraćena verzija pomenutog stručnog rada.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Ćirilica Povelje Srednji vijek