Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14 | Plemenito

Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14 | Plemenito

Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14


slike

Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14
Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14
Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14
Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14
Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14
Praksapostol iz Giljferdingove zbirke br.14


Praksapostol[1] iz Giljferdingove zbirke br.14, čuva se u „Gosudarstvenoj publičnoj biblioteci“ u Sankt Peterburgu. Smatra se da je pisan u XIV vijeku. Napisan je na pergamentu poluustavnom ćirilicom. Rukopis ima 302 lista. Nedostaje mu prvi, a kraj se završava Pavlovom poslanicom Filimonu (l. 297v) sa kratkim zapisom pisara „dopisanie s(ve)tago praskasa“ (praksapostola). Tekst počinje sa poslanicom Epifanija Kiparskog o apostolima i njihovom životu (l. 1 - 4), a poslije hagiografskog teksta, „Obhoždenije Pavla apostola“ (l. 5-6) i jednog Prologa, slijede Djela apostolska (l. 13-79v), Prolog apostolskim poslanicima (l. 80-90), apostolske i Pavlove poslanice (l.90v-297v) istim redom kao i u Hvalovom i Mletačkom zborniku. Tekst su, izgleda, prepisivala dva pisara, čiji se portreti nalaze na l. 212. Tekst nije ikaviziran, a nema ni nadrednih znakova, osim uobičajenih sigla. Pisari mješaju slova f i p, kao na l. 66v gdje piše Stefan i Stepan.

Tekst je u cjelini podjeljen na opširne glave, čiji se počeci u tekstu ispisani početnim crkvenim slovima. Opširne glave su djelom ispisane i na horizontalnim marginama.

Odlikuje se izuzetnim bogatstvom ornamentiranih većih i manjih zastavica i inicijala. Skoro sve zastavice imaju paralela i u drugim bosanskim rukopisima, a za jednu zastavicu nalazimo skoro identičnu ornamentiku u raškim rukopisima.


U ovom Praksapostolu mogu se razlikovati nekoliko grupa zastavica. Najjednostavnije su uske zastavice ukrašene razvrežalom lozicom. Posebnu varijantu ornamentiranih zastavica ovog tipa nalazimo na l. 291v (sl. 2). Ukrašena je suprotstavljenim palmetama vertikalno postavljenim. Za ovu zastavicu imamo veoma blisku paralelu u ornamentici Služabnika Arhiva JAZU IIIa 32. Taj je rukopis ispisan u raškim krajevima vjerovatno u prvoj četvrtini XIV vijeka, a kasnije se našao u Bosni, odakle je dospjeo u JAZU. Boravak u Bosni tog rukopisa ukazuje da je mogao da posluži kao uzor za ovaj Praksapostol, odnosno da je njegov iluminator mogao da kopira tu zastavicu. Osnova zastavice Praksapostola je ružičastocrvena, dok su palmete neobojene.

Drugoj grupi pripadaju zastavice floralnog tipa. Takve su zastavice ukrašene rombovima okačenim o ivice pravougaonika. Takve su zastavice ukrašene rombovima okačenim o ivice pravougaonika. Nalazimo je na l. 13r (sl. 3). U dva romba te zastavice uneti su stilizovani floralni ornamenti, palmete i polupalmete. Boje su crvena, zelena i tamnoplava.

Osim nekoliko precizno crtanih zastavica, dosta je neprecizno izrađenih zastavica na l. 197v (sl. 5), koju obrazuju prepleti zelene i crvene boje. Na toj zastavici inicijal P obuhvata devet redova. Isto tako su neprecizno dati ornamenti na zastavici na l. 139v, gdje srcoliki oblici označavaju vrste trolista i četvorolista, mrke i tamnozelene boje. Inicijal P je označen širokim, tamnozelenim i bordo trakama, oživljenim stilizovanim floralnim detaljima (sl. 6).


Iznad teksta epistole apostola Pavla ka Kolašanima (l. 242r) je zastavica koja donosi nov oblik ornamentike, tri prstena dobijena talasastim uplitanjem širokih traka zelene, oker i crvene boje. Inicijal P je obrazovan dugim, uskim trakama oker i zelene boje i sadrži pri vrhu stilizovanu ruku, elemenat koji nalazimo i u drugim bosanskim rukopisima, kao što je Radosavljeva Apokalipsa (sl. 7).

Treća grupa zastavica našeg Praksapostola ukrašena je zastavicama koje daju utisak mreže obrazovane sa više redova prstenova. Takve zastavice nalazimo na listovima rukopisa 93r (sl. 8), 103r (sl. 9), 169v (sl. 10) i 255r (sl. 11). Varijantu predstavlja zastavica na l. 216r (sl. 12), gdje je mreža izvedena sasvim  tankim crvenim crtama. Istoj stilskoj grupi pripada zastavica na l. 234v (sl. 13) gdje se manje mreže unjete u dva velika upletena prstena. Boje ovih zastavica su veoma heterogene. Preplet je u njima ostao neobojen, dok je osnova bordo i crvena na l. 93r (sl. 8), a zelenkastomrka i bordo na l. 169v (sl. 10). Na stranicama ove grupe osim zastavica nalazimo i veoma zanimljive inicijale zoomorfne i figuralne. Tako inicijal P na l. 169v obrazuju dvije ptice koje u kljunovima drže stilizovane grane. Ptice su zelene, mrke i bordo boje (sl. 10). Figuralni inicijali nalaze se na l. 216r  i 234v. Inicijal P na l. 216r obrazuju stariji bradati čovjek i mladić, vjerovatno sveštenik i đakon. Dok sveštenik drži kodeks, đakon drži palmu čije grane obrazuju gornju prečku inicijala (sl. 12). Sličan inicijal nalazi se na listu 234v u poslanici apostola Pavla Filipljanima (sl. 13).

Vidimo da je ovaj rukopis ukrašen dosta heterogenom ornamentikom kakvu rijetko srećemo u nizu bosanskih rukopisa. Inicijali su rađeni izuzetno pedantno, dok drugi ukazuju na priličnu nemarnost izrade, i dati su sa više lakoće.

 

IZVOR: D. Dragojlović, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad 1997; M. Harisijadis, Iluminacija rukopisa bosanskog porijekla u srednjem vijeku, GLAS CCCLIV Srpske akademije nauka i umetnosti, Odeljenje istorijskih nauka, knjiga 6, Beograd 1988.

PRIREDIO: Boris Radaković



[1] Izrazom „Praksapostol“ naziva se sveštena knjiga koja sadrži ceo tekst, redom (in kontinuo): Dela apostolskih, sabornih i poslanica Sv. ap. Pavla, podeljenih, pored glava i stihova, i na duže ili kraće odeljke (začala) određene za čitanje na bogosluženju preko godine. – Izvor: SVETOSAVLjE

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg