Pojmovnik | Plemenito

Pojmovnik | Plemenito

Pojmovnik


B

Brigantin – brod srednje veličine, uglavnom ratni. Kao ratni brod mogao je primiti 70 ljudi. Odlikovao se brzinom i okretnošću.

Literatura: GPB, 2, Banja Luka 2009, 151-152, (Pavle Dragičević).

Bratija – Označava sve članove jedne rodbinske (krvne) zajednice koji zajedno uživaju plemenitu baštinu, na čelu sa jednim predstavnikom koji se redovno javlja ispred svih ostalih kao svjedok u ispravama vladara iz dinastije Kotromanić.

GPB, 1, Banja Luka 2008, 18, (Jelena Mrgić).

G

Gospodin – način izražavanja posebnog poštovanja prema određenom dostojanstveniku . Često se koristi zajedno sa titulum, npr. gospodin ban.  Kotromanići je koriste od vremena bana Stjepana II ističući time svoju suverenost i samodržavnost, i njima ja sva vlastela u njihovoj državi dugovala sve vazalne obaveze. Neki od jačih oblasnih velikaša takođe su oslovljavani sa pojmom gospodin.

Literatura: M. Blagojević, Državnost zemlje Pavlovića, u: Zemlja Pavlovića-srednji vijek i period turske vladavine, Banja Luka-Srpsko Sarajevo, 2003, 125-126, nap.43.; GPB, 1, 2008, 17, (Jelena Mrgić) i 49 (Dejan Ječmenica).

D

Dvorski – titula koju je imao upravnik dvora dinastije Kotromanić. Prvi put se javlja 1378. godine. Nije bila nasljedna već su je dodjeljivali vladari i kasnije oblasni gospodara.

Literatura: GPB, 1, Banja Luka 2008, 119-120, (Pavle Dragičević).

Dohodak srpski – godišnji tribut od 2000 perpera koji su Dubrovčani plaćali Srpskoj državi za slobodnu trgovinu. Mitrovdan se ustalio kao rok isplate. Nakon što je Tvrtko nasljedio srpski presto 1377. godine, od tada je dohodak isplaćivan Kotromanićima.

Literatura: GPB, 2, Banja Luka 2009, 126, (Rade Mihaljčić).

Dijak – jedan od naziva za pisara u srednjovjekovnoj Srbiji i državi Kotromanića. Prvobitno je ova riječ označavala đakona, pošto je u ranom srednjem vijeku pismenost bila ograničena na sveštenstvo, riječ dijak počela je vremenom da označava i pisara bez obzira na to da li je pripadao crkvi ili ne. Ovo značenje zadržalo se i u doba kasnog srednjeg vijeka iako su pisari tada bili uglavnom svetovnjaci.

Literatura: Literatura: GPB, 1, Banja Luka 2008, 83, (Aranđel Smiljanić).

K

Kapelan – Zvanje koje nosi katolički sveštenik koji upravlja manjom crkvom odnosno kapelom.

Literatura: GPB, 2, Banja Luka 2009, 62, (Dejan Ječmenica).

Komora – državna blagajna u koju su se slijevali svi prihodi. U srpskim zemljama tako se nazivala kuća kraljeva ili riznica. Na čelu komore nalazio se komornik. U Dubrovniku su ovu službu vršila tri komornika, koji su u ime grada upravljali prihodima.

Literatura: GPB, 1, Banja Luka 2008, 156, (Aleksandra Fostikov).

Kraljevstva mi – to je bio pisani oblik kojim se iskazivala celokupna vrhovna vlast kralja. Takođe, to je način da se iskaže vladarsko dostojanstvo, kao da se pokaže i dublja razlika između vladarskog dostojanstva i same vladareve ličnosti u kom slučaju je naglasak na suverenoj vlasti. Nakon što je tvrtko naslijedio presto i krunu svojih rođaka, Nemanjića 1377. godine, kancelarija Kotromanića prihvata mnoge elemente Nemanićke diplomatičke prakse, pa se tako od tad u poveljama Kotromaniće sreće konstrukcija kraljevstva mi.

Literatura: GPB, 1, Banja Luka, 2008, 50, (Dejan Ječmenica).

M

Mešter – označavao je školovanog, uglednog čovjeka.

Literatura: GPB, 2, Banja Luka 2009, 126, (Rade Mihaljčić).

Milost (gospodska) – u srednjovjekovnoj Srbiji, Humu i bosanskoj državi, označava vladarevu milost, nagradu za vjernu službu vladar je nagrađivao svoju  vlastelu, najčešće potvrđivanjem ranijih i darovanjem novih zemljišnih posjeda.

Literatura: M. Blagojević, Državna uprava u srpskim srednjovjekovnim zemljama, Beograd, 1997, 59-79; GPB, 1, Banja Luka, 2008,17, (Jelena Mrgić).

P

Perpera – obračunska novčana jedinica. U srednjovjekovnoj Srbiji i državi Kotromanića računalo se da jednu perperu čini 12 srebrenih dinara.

Literatura: GPB, 1, Banja Luka, 2008, 50, (Dejan Ječmenica).

Pristavi – lica koja uživaju javnu vjeru i na osnovu toga su izabrani da posvjedoče o poštovanju zapisanog pravnog čina i da utiču na njegovo ispunjenje. U srednjovjekovnim poveljama sa teritorije države Kotromanića najčešće se navodi jedan svjedok od dvora, i jedan od vladanija, svojte ili župe, kao osobe od povjerenja vladara s jedne, i destinatora, s druge strane.

Literatura: M. Blagojević, Državna uprava u srpskim srednjovjekovnim zemljama, Beograd, 1997, 144-145; GPB, 1, Banja Luka 2008, 19, (Jelena Mrgić).

Plemenito – označava vlastelinski baštinski posjed i javlja se u poveljama Kotromanića i na mramorju (stećcima).

Literatura: SSA, I, Beograd 2002, 87, (Jelena Mrgić-Radojčić)

Protovestijar – glavna njegova dužnost bila je da osigura prihode vladaru i državi. Brinuo je o carinama i starao se da olakša kretanje i poslovanje trgovaca. On je uz podršku vladara predlagao i vodio fiskalnu i finansijsku politiku države. Ova titula je porijklom iz Vizantije, a prvi ju je među srbima uveo car Dušan. Poslije prelaska vladarske krune na Kotromaniće, kralj Tvrtko preuzima Nemanjićki dvorski ceremonijal a time i instituciju protovestijara. Prvi protovestijar u državi Kotromanića bio je pop Ratko.

Literatura: GPB, 1, Banja Luka, 2008, 51, (Dejan Ječmenica).

T

Talenik – drugi naziv za taoca. To je osoba koju je jedna strana davala drugoj strani kao garanciju da će poštovati preuzete obaveze, ali i osoba koje jedna strana uhvati i drži do ispunjenja uslova nametnutih istoj osobi.

Literatura: SSA, II, Beograd 2003, 81, (Srđan Rudić).

Tepčija – dvorski i provincijski službenik u srednjovjekovnim srpskim državama i Hrvatskoj, čiji se obim posla odnosio na posjede vladara i feudalne gospode, u smislu da je bio dužan da prati ko ih drži i pod kakvim uslovima, da pazi da ti uslovi budu ispunjeni i prava poštovana. Njegov značajan bio je važan jer u srednjem vijeku nisu postojale katastarske knjige.

Literatura: GPB, 1, Banja Luka 2008, 18, (Jelena Mrgić).