Pitanje postanka manastira Moštanice | Plemenito

Pitanje postanka manastira Moštanice | Plemenito

Pitanje postanka manastira Moštanice

Manastir Moštanica nalazi se 12 kilometara južno od Kozarske Dubice, na padinama planine Kozare i pripada Banjalučkoj eparhiji. Smatra se jednim od značajnijih srpskih pravoslavnih manastira u Bosni i Hercegovini. Zbog nedostatka istorijskih izvora, koji bi rasvijetlili vrijeme i okolnosti osnivanja manastira, nastalo je više dijametralno suprotnih teza o njegovom postanku.

Manastir Moštanica kao zadužbina Nemanjića

U pravoslavnim crkvenim krugovima vlada mišljenje da je manastir Moštanica zadužbina dinastije Nemanjića. Među onima koji su zastupali ovu tezu isticali su se: mitropolit hadži Sava Kosanović, episkop Nikodim Milaš, arhimandrit Nićifor Dučić, kao i iguman manastira Moštanice Petar S. Ivančević. Navedeni sveštenici su se oslanjali na djela ruskog istoričara Majkova, koji je tvrdio da se srpska država jedno vrijeme prostirala do Duvna, te da je kralj Dragutin u miraz od ugarskog kralja dobio bosansku državu. 

Istoriografija je utvrdila da je Dragutin 1284. godine dobio od ugarskog kralja oblasti Usoru i Soli, te da se njegov posjed na zapadu prostirao do srednjeg i donjeg toka rijeke Vrbas. Dragutinov biograf arhiepiskop Danilo II zabilježio je da je on u ovom periodu „mnoge od jeretika bosanske zemlje obratio u hrišćansku vjeru i krstio ih“ , ali nije naveo manastire koje je Dragutin podigao. Dragutin je na teritoriji Bosne imao izgrađenu crkvenu hijerarhiju, o čemu svjedoči pomen Vasilija, po milosti božjoj episkopa bosanskog i služitelja kralja Stefana,  međutim ne postoje izvori koji bi istoriju manastira Moštanice vezali za djelovanje ovog srpskog vladara.

Prema predanju koje je rašireno u moštaničkom Potkozarju, manastir Moštanicu su osnovali roditelji Svetog Save. Narodni pripovjedač kao dokaz navodi manastirski ključ, na kojem je urezana 1111. godina. Shodno tome, u manastiru se čuva kopija ključa, urađena mnogo godina nakon pronalaska originala, sa urezanom 1111. godinom.  Originalni ključ je pronađen prilikom obnove manastira 1882. godine, te je još iste godine odnesen u Narodni muzej u Beogradu. Arhimandrit Nićifor Dučić je sljedeće godine posjetio ovaj muzej i zapisao: „Nahodeći se taj ključ sada u Narodnom muzeju u Biogradu, odmah sam pohitao da vidim tu davnu starinu. Razgledavši je dobro, našao sam, da nije na tom ključu 1111. nego 1711. godina.  Iguman manastira Moštanice Petar S. Ivančević, u tekstovima objavljenim  u „Dabro-bosanskom istočniku“, takođe je tvrdio da je na ključu urezana 1711. godina. Pronalazači ključa sedamstotu godinu su pročitali kao stotu, što ukazuje da su na ključu bili arapski brojevi, pa je broj sedam pročitan kao broj jedan. Pošto su se u XII vijeku brojevi označavali slovima, do ovakve zabune ne bi moglo doći.


Prema istoričaru umjetnosti Ljiljani Ševo usmena narodna tradicija je bez izuzetka sve crkvene spomenike na teritoriji Bosne i Hercegovine tretirala kao zadužbine srpskih vladara iz dinastije Nemanjića, a ovo kazivanje se uklapa u široko prisutne motive svetosavskog predanja.  Etnolog Milan Karanović je u kratkom članku „Sveti Sava u folkloru Bosanske Krajine“ dao glavne tokove razvoja narodnog predanja kod Srba na ovom području. Između ostalog, on kaže: „Kada su Turci zauzeli sve naše zemlje i njima zagospodovali, nastao je poremećaj u cijelom našem razvitku koji je dotle tekao uporedo sa ostalim evropskim zemljama i narodima... Ono što danas čine crkva i škola, nadoknađivano je u daljem kulturnom razvitku našeg naroda usmenim predanjem koje je primao novi naraštaj od prethodnog naraštaja... Tada je u tim crnim danima naše istorije, cvjetao naš folklor“. 

Na prostoru Dubičke i Vrbaske župe u srednjem vijeku rimokatolički crkveni redovi su imali posjede i samostane. Postavlja se pitanje da li bi ovi redovi dopustili postojanje jednog šizmatičkog manastira u njihovoj neposrednoj blizini.

Arheolog Milan Đurđević iz Zavičajnog muzeja u Gradišci je u selu Kijevci, opština Gradiška, 2008. godine pronašao temelje pravoslavne crkve. Oko temelja crkve pronađeni su mnogobrojni nadgrobni spomenici sa kompletnim ljudskim skeletima sahranjenim po pravoslavnom običaju. Istraživački institut iz Londona, koji je vršio analizu skeleta, utvrdio je da potiču iz 1250. godine. Na lokalitetu je pronađen i ćirilički natpis iz 1301. godine, za koji se smatra da ga je sastavio pop iz manastira Lomnice kod Šekovića.  Otkriće pravoslavnog manastira u Kijevcu daje nam novi uvid u rasprostranjenost srpske pravoslavne crkve u srednjem vijeku. Međutim, manastir Moštanica nije nastao u ovom periodu. Arhitektonski, manastir spada u mlađu moravsku stilsku grupu, karakterističnu za period poslije vladavine Nemanjića.

Manastir kao jovanovački samostan

U zapadnoj istoriografiji uzima se kao činjenica da je manastir Moštanica nastao na temeljima jovanovačkog samostana. Bez kritičkog preispitivanja jedna tvrdnja iz Drugog svjetskog rata ušla je u istorijsku literaturu. Da bismo vidjeli kako je do toga došlo, potrebno je da pođemo od popisa župa Zagrebačke biskupije, koji je u Zagrebu 1872. godine objavio Franjo Rački.  Među parohijama Dubičkog arhiđakonata 1501. pominje se parohija Mostenycze.  Na osnovu pomena parohije Mostenycze Manojlo Grbić je u „Karlovačkom Vladičanstvu“ zaključio da je manastir Moštanica nastao nakon ove godine, te da je dobio ime po rimokatoličkoj parohiji u kojoj je nastao.  Prota Slavko Vujasinović je tvrdio da se rimokatolička parohija Mostenycze prostirala na donjem toku rijeke Moštanice, u plodnoj ravnici, gdje se istočno i zapadno od nje prostirala Dubička župa. 

U jeku Drugog svjetskog rata, kada je negirano sve što je srpsko, Hašim Šerić, dubički veterinar, pozivajući se u časopisu „Croatia sacra“  na pomenuti popis, iznio je tezu o manastiru Moštanici kao jovanovačkom samostanu. Pored pomenutog popisa, Šerić se poslužio pomenom moštaničke Gradine, koju je nazvao srednjovjekovnim jovanovačkim utvrđenjem, te poveljom iz 1361. godine u kojoj se pominje „Albertini, castellani nostri de Moschenycha“. Dalje je ovu tezu razradila Lelja Dobronić, hrvatska istoričarka, u knjigama „Posjedi i sjedišta Templara, Ivanovaca i Sepulkralaca u Hrvatskoj“ i „Templari i Ivanovci u Hrvatskoj“. U prvoj knjizi, objavljenoj 1984, istoričarka prihvata teze Hašima Šerića, ali pogrešno navodi ime utvrđenja –Mochenycza.  Interesantno je da i u sljedećem djelu, objavljenom 2002. godine, Lelja Dobronić pogrešno navodi ime utvrđenja Mosthenycha.  Preko Leljinih knjiga teza o Moštanici, kao jovanovačkom samostanu, dospjela je u mađarsku istoriografiju, a preko mađarskog istoričara Zsolt-a Hunyadi-a u zapadnu istoriografiju. 

Tvrdnju da je moštanička Gradina srednjovjekovno jovanovačko utvrđenje odbacili smo u poglavlju „Moštanička Gradina“, gdje smo utvrdili da je Gradina lokalitet iz rimskog perioda. Poistovjećivanje utvrđenja i posjeda Moschenycha sa manastirom Moštanicom krajnje je neutemeljeno i proizvoljno. U povelji iz 1361. godine pominje se „fratris Albertini, castellani nostri de Moschenycha et preceptoris domorum de Dubycha, Suprunio et de Gora“.  Vidimo da je pomenuti „brat“ jovanovačkog reda Albert upravljao utvrđenjem Moštanicom, te da je na čelu reda u Dubici, Šoprunu i Gori. U povelji ne postoji podatak koji bi nam pomogao da ubiciramo utvrđenje Moštanicu. Vidimo da su posjedi kojima upravlja „brat“ Albert nasumično nabrojani. Poslije Dubice se pominje Šoprun, koji se nalazi u današnjoj sjeverozapadnoj Mađarskoj, dok se Župa Gora, koja se pominje kao posljednja, nalazila u blizini Petrinje u Hrvatskoj.

Na osnovu sačuvane povelje iz 1352. godine, u kojoj se pred zagrebačkim Kaptolom prodaje posjed Moschenycha, možemo pobliže odrediti gdje se nalazilo pomenuto utvrđenje. U povelji stoji – „pred zagrebačkim Kaptolom Jovan, Luka i Marko, sinovi Filipa iz Bline, i Gerdak sin Jakova koji je njihov bližnji, složili su se oko istih stvari u našem prisustvu i lično su izjavili da bilo koji od naših posjeda zvani Moschenycha označen među posjedima Vynodol i Vyzoko...“.  Kao što vidimo iz povelje, posjed Moschenycha nalazio se među posjedima Vynodol i Vyzoko. Posjed Vyzoko pominje se 1364. kada se kaže da su građani Petrinje bespravno zaposjeli ovaj posjed , a Vynodol se pominje 1382. prilikom opisa granica posjeda Petrinje.  Prema tome možemo zaključiti da se posjed Moschenycha nalazio u blizini današnjeg grada Petrinje u Hrvatskoj. Ovu tvrdnju potkrepljuje činjenica da i danas u Petrinji postoji selo koje se zove Moštanica i koje graniči sa selom Blinja. U pomenutom selu nalaze se ostaci tvrđave iz srednjeg vijeka, koja se u izvorima javlja i pod imenom Vinodol. 

Sve navedeno nas ostavlja u uvjerenju da ne postoje izvori koji bi na jasan i nedvosmislen način vezali istoriju manastira Moštanice za Rimokatoličku crkvu i jovanovački red.


Završna razmatranja

Kada nemamo konkretan istorijski podatak koji bi nam rasvijetlio određeni događaj, kao što je u pitanju postanak manastira Moštanice, moramo da se služimo svim onim izvorima koji na posredan način mogu da nam ponude odgovore. Shodno tome osnivanje manastira Moštanice trebamo vezati za pojavu srpskog pravoslavnog stanovništva na prostoru moštaničkog Potkozarja.

Arhitektonski crkva manastira Moštanice, sa trikonhosnom osnovom, jednim kubetom i pripratom, pripada jednom od omiljenih tipova crkvenih građevina posljednjih decenija srpske samostalnosti. Dok su crkve građene prije obnove Pećke patrijaršije po pravilu pripadale moravskoj stilskoj grupi, crkve zidane poslije 1557. građene su u duhu raške stilske grupe. Značajan upliv islamske umjetnosti u arhitekturi manastirske crkve navodio je pojedine istoričare na mišljenje da je manastir nastao u periodu kada su ovim prostorom vladali Turci, tj. neposredno pred prvi pomen 1579. godine.  Zanemaruje se podatak da je manastir tokom četiri vijeka turske vladavine bio nekoliko puta rušen i obnavljan. Elementi islamske arhitekture pokazuju da su u obnovama manastira učestvovali osmanski neimari, koji su pojedine arhitektonske probleme rješavali u duhu svog vremena. Na osnovu pripadnosti moravskoj stilskoj grupi, gradnju manastira Moštanice  možemo da smjestimo u period pred obnovu Pećke patrijaršije.

Pojedini istraživači su osnivanje manastira datirali u period 1526–1538.  Međutim, u tom periodu Dubička i Vrbaška nahija su bile u potpunosti puste, te je takvo stanje ostalo sve do pada Kostajnice 1556. i obnove Pećke patrijaršije. „Kanun-name bosanskog sandžaka“ iz 1516. i 1530. godine zabranjivale su podizanje crkava i manastira na onim mjestima na kojima nisu postojale ranije.  Turske vlasti su dozvoljavale obnove crkvenih zdanja pod uslovom da one visinom i širinom ne nadmašuju prethodno zdanje. Navedeni zakoni i pusta selišta ukazuju da manastir nije mogao nastati u ovom periodu.

Za izgradnju jednog reprezentativnog crkvenog zdanja, kao što je manastir Moštanica, bila su potrebna znatna materijalna sredstva kao i izvjesni vremenski period, ne manji od četiri godine. Manastir je mogao nastati samo u uslovima relativnog mira i prosperiteta, uz značajnu podršku moćnog ktitora. Ako izuzmemo prvu polovinu XV vijeka, jer iz tog perioda imamo veoma malo podataka o Dubičkoj i Vrbaškoj župi, osnivanje manastira Moštanice moramo tražiti u periodu vladavine ugarskog kralja Matije Korvina, kada je veliki broj Srba naseljen na graničnom području Kraljevine Ugarske. Naseljenim Srbima je za vršenje vojne službe garantovana sloboda vjeroispovijesti, što su oni koristili za podizanje pravoslavnih crkvenih zdanja.  Proces naseljavanja nekoliko stotina srpskih porodica 1480. godine na sjeverozapadu Dubičke župe nije bio specifičan, nego uobičajna praksa, gdje su se na pusta imanja naseljavali novi stanovnici, ovog puta pravoslavni prebjezi iz Osmanskog carstva. Sedmogodišnji mir među zaraćenim stranama nastupio je 1483. godine i trajao do smrti kralja Matije 1490. godine. Poslije poraza ugarske vojske na Krbavskom polju 1493. godine, pogranične teritorije su bile izložene pustošenju turskih pljačkaških četa, koje su ponekad prodirale i duboko u unutrašnjost ugarskog kraljevstva. Pljačkaški pohodi bili su direktan uzrok što na popisu iz 1528. godine nije zabilježena nijedna kuća u Dubičkoj i Vrbaškoj nahiji.

Ako uzmemo u obzir gore navedene uslove, osnivanje manastira Moštanice moramo smjestiti u posljednje dvije decenije XV vijeka, u period kada su na ovim prostorima naseljene srpske pravoslavne porodice, a prije nego što su početkom XVI vijeka turske pljačkaške čete iznova opustošile moštanička sela.

 

Tekst preuzet iz knjige Marka Jankovića, „Moštanica i Moštaničko Potkozarje kroz vijekove“, Banja Luka, 2016. Verziju teksta za sajt „Plemenito“ priredio je sam autor, koji je inače saradnik na našem projektu.

Marko Janković studije istorije na Univerzitetu u Banjoj Luci upisao je 2007, a diplomirao 2013. godine odbranom rada Opština Kozarska Dubica od prvih višestranačkih izbora do Dejtonskog sporazuma. Od 2015. student je master studija istorije na Filozofskom fakultetu u Banjoj Luci. Član je Udruženja istoričara „Dr Milan Vasić“ Banja Luka. Saradnik je ANURS-a na projektu Enciklopedija Republike Srpske. Autor je više publicističkih i nekoliko stručnih radova. Ovo mu je prva knjiga.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Crkva Relikvije Manastir Srbi Zapisi Grad