Pečat i nadgrobni natpis Marije Kotromanić Helfenstejn (Helfenstein) | Plemenito

Pečat i nadgrobni natpis Marije Kotromanić Helfenstejn (Helfenstein) | Plemenito

Pečat i nadgrobni natpis Marije Kotromanić Helfenstejn (Helfenstein)

Marija je bila kćerka bosanskog bana Stefana II Kotromanića i supruga njemačkog grofa Ulriha X od Helfenstejna (Helfenstein). Kao mlada djevojka boravila je na dvoru svog rođaka, ugarskog kralja Lajoša (Ludovika) (1342–1382), zajedno sa starijom sestrom Jelisavetom (Elizabetom). Dok je Jelisaveta sklopila brak s kraljem Lajošem, Marija je 1352. ili 1353. godine posredovanjem rimskog cara Karla IV (1346–1378) stupila u bračnu vezu s grofom Ulrihom X iz njemačkog velikaškog roda Helfenstejna s prostranim posjedima u Švapskoj. U plodnom braku Marija je rodila devetero djece prije nego joj je suprug 1372. stradao kao žrtva zavjere u kojoj je ubijen. Poslije toga je naredne tri decenije sama brinula o svom potomstvu te stekla veliki ugled u društvu i sredini gdje se često uz titulu grofice od Helfenstejna potpisivala i kao “Herzogin von Bossen”.

 

Pečat Marije od Helfensteina pričvršćen na povelju od 17. decembra 1365. godine

Grbovi na pečatu Marije Kotromanić Helfenstejn

Prilikom sklapanja primirja između Marije od Helfenstejna i opata Konrada od Elšingena 17. decembra 1365. godine sačinjena je i prateća isprava koja je trebala dokumentovati izvršeni pravni čin. Danas se ta povelja čuva u Državnom arhivu u Ludvigsburgu nedaleko od Štutgarta i na nju je kao koroborativni element pričvršćen viseći pečat Marije, “rođene vojvotkinje od Bosne”. Pečat je promjera od oko 30 mm i nedavno je restauriran. Na povelju su, osim Marijinog, bili pričvršćeni još i pečati Fridriha von Vesterstetena (Westerstettena), zvanog Šuler (Scheuler), i Ulriha, sveštenika iz Hermaringena.

Na Marijinom pečatu se nalazi ženski lik u stojećem stavu s dugačkom naboranom haljinom i po jednim štitom u rukama. U njenoj lijevoj ruci nalazi se štit s predstavom slona koji korača preko tri brežuljka, a u desnoj štit s predstavom dvoglavog orla. Oko cijele pečatne slike teče legenda: “† S[igillum] Marie co[m]itisse de Helfe[n]stain”.

Na pečatima srednjovjekovnih plemenitih dama se još od početka 13. vijeka počinju javljati ženske figure okružene grbovnim štitovima ili s grbovima u rukama i praksa je obično podrazumijevala da jedan grb predstavlja porodicu supruga, a drugi heraldičko naslijeđe oca. Postojali su i iznimni slučajevi da se paralelno uz grb supruga na pečatu prikaže i grb djeda s očeve ili majčine strane. Prema tome je i grb s Marijine lijeve strane zapravo dobro poznati porodični grb Helfenstejna. Grb ove porodice je relativno često zastupljen u srednjovjekovnim grbovnicima njemačkog plemstva i do danas je sačuvano više njegovih prikaza iz 14. i 15. stoljeća.


Grb porodice Helfenstejn iz Ciriškog grbovnika

I dok se identifikacija znamenja Helfenstejna na Marijinom pečatu ne postavlja kao problematična, grb s njene desne strane je u struci izazivao određene nedoumice. Po opisu Ota von Albertija koji prenosi Šon (Schön), na štitu je bio dvoglavi orao, a prema Talociju  (Thallóczyju) orao je imao samo jednu glavu, okrenutu prema desno i krunisanu trozubom krunom. Iako je danas pečat na mjestu orlove glave djelomično oštećen, nesumnjivo se radi o predstavi dvoglavog orla. Na osnovu analize Marijinog pečata,  najvjerovatnije da dvoglavi orao predstavlja grb Nemanjića.

Predstave dvoglavog orla u ikonografiji srpskih vladara počinju se javljati relativno rano i zastupljene su na mnoštvu istorijskih spomenika različite vrste i namjene. Međutim, do sada je u literaturi smatrano da se najstarija očuvana i poznata predstava dvoglavog orla na štitu u smislu grbovnog znamenja Nemanjića i srpske države, po stilu zapadnoevropske heraldike, nalazila na aversu velikog obostranog pečata kralja Stefana Tvrtka uvedenog nakon što je svečano proglašen i krunisan za kralja.

Ako se prihvati postavka prema kojoj se na pečatu Marije od Helfenstejna nalazi dvoglavi orao i ako taj znak protumačimo kao grb Nemanjića, onda bi to značilo da je najstariji poznati prikaz grba te naše vladarske dinastije sačuvan upravo na pečatu jedne princeze iz porodice Kotromanić. U prilog takvom shvatanju ide i okolnost da je u vrijeme nastanka Marijinog pečata 1365. godine Srpsko carstvo bilo na vrhuncu ugleda u savremenom srednjovjekovnom svijetu te da je u novoj okolini mlada žena vjerovatno željela naglasiti svoju povezanost sa srpskim vladarskim dvorom. Ne treba se isključiti ni mogućnost da je na njen izbor mogao uticati i muž Ulrih X kojemu je više pogodovalo da se hvali kraljevskim porijeklom svoje supruge jer je ono u njemačkoj i carskoj sredini vjerovatno moglo izazvati više pažnje od banske ili “vojvodske” titule koju je nosio Marijin otac.

 

Grb na nadgrobrnom natpisu Marije od Helfenstejna

Da heraldičko znamenje banova iz dinastije Kotromanića nije bilo posve zaboravljeno u okruženju Marije od Helfenstejna, na to ukazuje jedan drugi izvor koji je, doduše, nastao u znatno kasnijem vremenu. Riječ je o prepisu natpisa s Marijine nadgrobne ploče koja se vjerovatno nekoć nalazila u crkvi u mjestu Geislingen nedaleko od Gopingena (Göppingena) u njemačkoj saveznoj pokrajini Baden-Virtenburg. Rimovani natpis u obliku pjesme sačuvan je s obje strane jednog lista hartije koja se danas nalazi u Državnom arhivu u Ludvigsburgu.

Prema vrsti pisma i jezika te rasporedu riječi i izvedbi stihova, tekst natpisa se može datirati u drugu polovinu 16. vijeka. Pretpostavlja se da bi izrada ovog teksta mogla stajati u uskoj vezi s genealoškim interesima grofova Ulriha (†1570) i Rudolfa V od Helfenstejna († 1601) za čijeg vremena je nastala i istorija grofovske kuće iz pera Osvalda Gabelkovera koji je na raspolaganje dobio kompletan porodični arhiv.

Po svemu sudeći, radi se o pokušaju naknadne rekonstrukcije Marijinog epitafa koji je već do sredine 16. vijeka morao pretrpjeti izvjesna oštećenja. Nema razloga za sumnju da je autor svoju stihovanu pjesmu nastojao predstaviti kao nadgrobni natpis  ali je takođe veoma vjerovatno da se ne radi o autentičnom i savremenom tekstu koji je mogao biti postavljen na njenu nadgrobnu ploču.

 

Prepis grobnog natpisa Marije od Helfenstejna, druga polovina 16. vijeka

Prevod teksta s Marijinog groba:

Jedna kneginja ovdje pokopana leži,

Koja je u svako vrijeme vrline njegovala.

Imenom Marija,

Blagost joj je pristajala,

I kneginja je nikad nije zaboravljala.

Od Ugarske bila je poznata,

Pravedni kralj Ludovik je tako

Vojvotkinju od Bosne

S blagom ovdje u Švapsku doveo,

Poznavajući njenu presvjetlost i vrline,

Starom od Helfenstejna

Ulrihu, no on bijaše umoren.

Brojala se tada 13 stotina godina,

i 72 uistinu.

Kneginja svom čašću bogata

Dobročinstvima se posvetila.

Na njenom stolu milostivom

Pripremana je hrana s ljudskošću.

Držala je časnu pratnju,

Sve njene sluge bile su okretne

Da donesu slatko vino i obroke.

Siromašni dadoše joj nagradu.

Pobožna kneginja i matrona

Bila je svim sveštenicima kao kruna.

Što je u srcu mislila,

To je često otkrivala.

Zato će se sveštenici svi

Moliti da njena duša sa zvucima svečanim

Krene putevima nebeskim

I dođe u hijerarhiju,

Gdje će Boga na Njegovom tronu vidjeti,

I on će vječni joj život dati.

Umrla je na petak,

Nakon Sv. Marka, velim,

A računa se 1400. godine

I tri, to je poznato.

Ovdje je njen život završio,

Na aprilske pete kalende.

 

U kontekstu heraldike ovaj dokument je zanimljiv jer na kraju pjesme donosi likovni prikaz i tekstualni opis grba Bosne. Do sada se pretpostavljalo da se upravo taj grb nalazio na kamenom ili drvenom nadgrobnom spomeniku vojvotkinje Marije, ali nije isključeno da su i heraldički elementi, uostalom kao i tekst pjesme, rezultat naknadne rekonstrukcije koja je u obzir uzimala druge istorijske i heraldičke izvore iz kasnijeg vremena. Grb je opisan na sljedeći način:

“Grb Bosne je žuti štit [s crvenim potezom] a na šljemu kruna s paunovim repom”. Na pratećem crtežu je predstavljen samo štit, bez šljema, krune i čelenke, na kojem je iscrtana pruga i tekstom naznačene boje polja: “gel”, tj. žuta, i “der rot strich”, odnosno “crveni potez”.


Grb na prepisu grobnog natpisa Marije od Helfenstejna

Po svom izgledu i opisu ovo znamenje u potpunosti odgovara bosanskom grbu poznatom iz drugih suvremenih heraldičkih izvora. Jedina, ali veoma krupna razlika sadržana je u izboru boja koje su drukčije od onih ustaljenih kojima se grb Kotromanića i Bosne obično predstavlja u literaturi. Pitanje boja na elementima srednjovjekovnih grbova jedno je od najkompleksnijih u heraldici pošto su spomenici na kojima su ti grbovi sačuvani – novci, pečati, kameni spomenici i slično – često sačinjeni od jednobojnog materijala na kojem je bilo teško predstaviti sve bogatstvo i kolorit heraldičkog znamenja. Jedan od najpouzdanijih izvora za utvrđivanje boja, odnosno heraldičkih tinktura na određenom grbu, jesu grbovnici, ali iz vremena srednjovjekovne bosanske države, s izuzetkom prikaza potpunog grba hercega Hrvoja Vukčića Hrvatinića († 1416) u njegovom glagoljskom misalu s početka 15. vijeka, nije očuvan nijedan takav grbovnik. Shvatanje prema kojem je grb Bosne srebrena kosa pruga na plavom polju sa šest zlatnih liljana zasnovano je na prikazima grba porodice Tvrtković u Fojničkom i drugim ilirskim grbovnicima. Kako su ti bogato ukrašeni rukopisi djelimično zasnovani na autentičnim heraldičkim izvorima, smatralo se da su vjerodostojni barem po pitanju boja na grbovima najpoznatijih vladarskih i vlasteoskih dinastija. Stoga su i pojedine tinkture ilirskih grbovnika prihvaćene u struci bez prigovora ili ograde.


Grb kralja Bosne prema hronici koncila u Konstanzu autora Ulriha von Rišentala, 1470.

Boje na grbu Bosne predstavljene na prepisu nadgrobnog natpisa Marije od Helfenstejna mogu poslužiti da se ponovo postavi pitanje autentičnih boja bosanskog grba te da se ukaže na neke druge heraldičke izvore koje treba uzeti u razmatranje prilikom rješavanja tog problema. Iako je nadgrobni natpis vojvotkinje Marije iznimno značajan heraldički izvor, treba voditi računa o činjenici da se ipak ne radi o savremenom istorijskom spomeniku te da su prilikom njegovog nastanka mogli biti korišteni i neki drugi autoru dostupni heraldički izvori iz 15. ili 16. vijeka. Naime, s obzirom na to da je nastao u njemačkom kulturnom krugu 16. vijeka, njegov sastavljač je mogao konsultirati poznate i do tada često korištene zbornike grbova u kojima je bio zastupljen i grb Bosne. Najpoznatiji takav rukopis jeste Hronika koncila u Konstanzu autora Ulriha Rišentala iz prve polovine 15. vijeka u kojem je grb kralja Bosne predstavljen kao okrunjen raščetvoren štit s predstavom krunisanog čovjeka s mačem u poljima 1. i 4. te s kosom srebrenom prugom na crvenoj podlozi u poljima 2. i 3. Gotovo istovjetan prikaz, s drukčijim rasporedom polja i drukčijim usmjerenjem kose pruge, zastupljen je u grbovniku Konrada Grünenberga sastavljenom oko 1480. godine. Međutim, na oba grba nedostaju elementi opisani uz nadgrobni natpis Marije od Helfenstejna – šljem, kruna i čelenka od paunovog perja – a i elementi na štitu su različiti. Sličnost se ogleda u kosoj pruzi koja je u ovom slučaju predstavljena kao srebrena na crvenom polju, a ne kao crvena na zlatnom polju. To upućuje na zaključak da je grb na prepisu Marijinog nadgrobnog natpisa nastao nezavisno od ova dva grbovnika te da je preuzet s nekog danas izgubljenog ili nepoznatog predloška.


Grb Bosanskog kraljevstva “koje pripada kralju Ugarske” u grbovniku Konrada Grunenberga, oko 1480.

Stoga se, uz sve ograde i oprez, ipak ne smije posve isključiti ni mogućnost da je sastavljaču tog natpisa kao inspiracija poslužio autentični bosanski grb sačuvan na nekom predmetu kojim se za svoga života služila vojvotkinja Marija. Dakle, na osnovu ovog heraldičkog izvora iz 16. vijeka može se pretpostaviti da je grb Bosne bio zapravo crvena kosa pruga na zlatnom polju, prije nego srebrena na plavom kako je to predstavljeno u ilirskim grbovnicima. S tim u vezi se javlja i dodatni problem tinkture ljiljana postavljenih na bosanski grb poslije proglašenja Tvrtka za kralja. Ukoliko je polje štita izvorno bilo zlatno, onda su i ljiljani takođe trebali biti druge boje, izuzev ako nakon 1377. godine nije izvedena promjena cjelokupnog aranžmana u rasporedu heraldičkih boja na kraljevskom grbu.

 

IZVOR: Emir O. Filipović, Pečat i nadgrobni natpis Marije, bosanske vojvotkinje i grofice od Helfensteina. Prilog heraldici Nemanjića i Kotromanića, GODIŠNJAK, Knjiga 44, Sarajevo 2015.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg