OBNAVLjANjE SRPSKOG POLITIČKOG JEZGRA U HERCEGOVINI | Plemenito

OBNAVLjANjE SRPSKOG POLITIČKOG JEZGRA U HERCEGOVINI | Plemenito

OBNAVLjANjE SRPSKOG POLITIČKOG JEZGRA U HERCEGOVINI


Pustošenje centralnih srpskih zemalja od strane Turaka uticalo je na to da se stvore nova politička jezgra, kako na severu tako i na jugu. Etnička svest o pripadnosti srpskom narodu bila je tokom srednjeg veka živa u bosanskoj državi, ali su političke okolnosti i posebna verska opredeljenost većeg dela stanovništva doprineli da se razviju osećanja o pripadnosti bosanskoj državi. Takva osećanja postala su snažna u doba bana Stefana II Kotromanića, pa on zbog toga svoje istaknute podanike naziva „dobrim Bošnjanima“ ili jednostavno „Bošnjanima. Ban Bosne i predstavnici njegove državne uprave nazivaju podanike Nemanjića po pravilu Rašanima, a ne Srbima. Korišćenje pomenutog termina na posredan način upozorava da je banu Bosne bilo jasno da Srbi žive i zapadno i istočno od Drine. Jedni u Bosni, pa su to „Bošnjani“, a drugi u Rasi ili Raškoj, pa su to „Rašani“ Vremenom su između njih stvorene osetne razlike. Srbi u državi Nemanjića prihvatili su pravoslavlje i vladarsku svetorodnu dinastiju Nemanjića, dok su Srbi u Bosni prihvatili jeretičku „crkvu bosansku“ i nezamenljiv vladarski rod Kotromanića, iz kojeg su birali svoje banove. Njih nije krasio svetiteljski oreol Nemanjića, ali su oni prema arhaičnom obrascu jedino bili dostojni da ponesu bansko dostojanstvo. Vidljiva je sličnost u privrženosti dinastiji, odnosno vladarskom rodu, kao i razlika u verskom, odnosno ideološkom opredeljenju, a takođe i u političkom određenju. Poslednja dva činioca sprečavala su ujedinjavanje srpskih zemalja istočno i zapadno od Drine.

Krunisanje kralja Tvrtka I Kotromanića za kralja Srba unelo je jednu novu komponentu u bosansku državnost. On je bar nominalno postao nosilac vrhovne vlasti kod Srba, pa je zbog toga ukrašen svim insignijama srpskih kraljeva: krunom, prestolom, skiptrom, grbom, oružjem i odećom. Nosioci državnosti u njegovoj državi su pre svega Srbi, pa su oni stavljeni na prvo mesto u kraljevskoj titulaturi, a onda su to velike istorijske oblasti i njihovi stanovnici Bosne, Primorja, Humske zemlje, a povremeno i Hrvati, kao [1] i stanovnici drugih krajeva. Sa uvođenjem Srba na prvo mesto u kraljevskoj titulaturi osnažena je srpska državnost u bosanskoj državi, ali se ona nije mogla svuda podjednako učvrstiti. Velike smetnje pričinjavala je različita verska opredeljenost stanovništva, a pre svega vlastele.


U centralnim, zapadnim, pa i severnim delovima bosanske države bilo je mnogo pripadnika „crkve bosanske. Na jugu i jugoistoku preovlađivalo je pravoslavno stanovništvo. Katolika je najviše bilo na jugozapadu, ali su zato njihove manje ili veće oaze postojale širom bosanske države.[2] Ovo je samo najgrublja podela po konfesionalnoj opredeljenosti, koja je svakako uticala na jačanje ili slabljenje srpske državnosti na određenim prostorima. U krajevima kojima je zagospodario veliki bosanski vojvoda Sandalj, a potom njegov naslednik Stefan Vukčić Kosača, delovale su dve pravoslavne mitropolije: Mileševska i Limska, odnosno Humska.[3] Ova poslednja imala je sedište u manastiru Sv. Apostola u Bijelom Polju. Verski uticaj, a sa njim i ideološki, koji se širio iz ovih mitropolija, njihovih crkava i manastira, neprekidno je osvežavao srpsku državnost na prostorima pod jurisdikcijom pomenutih mitropolija. Ne bi se smela zanemariti činjenica da su poseban uticaj vršili i katolički centri u Primorju, tačnije Splitska i Dubrovačka nadbiskupija. Njihov je uticaj bio snažan u dolini Neretve i zapadno od ove reke u Krajini, odnosno Makarskom primorju. Pripadnost katoličkoj crkvi u to doba nije pretpostavljalo i gašenje srpske etničke svesti. O tome izričito govori povelja, kojom je vojvoda Đurađ Vojsalić potvrdio 1434. godine sve zemljoposede vlasteli braći Radivojevićima. Glavnina njihovih zemljoposeda nalazila se zapadno od Neretve, a među njima se izrekom pominju gradovi: Vratar, Novi (na Neretvi), Kruševac, nekoliko vlaških katuna, više sela, pa, pored ostalog, Živogošće, Makarska i Tučepi. Ne treba posebno ni isticati da su stanovnici pomenutih gradova i seoskih naselja bili katolici, ali je vojvoda Ćurađ Vojsalić potvrdio braći Radivojevića sve u čemu ih je zatekao da drže, bilo da su to Srbi ili Vlasi („u čemu ih zastasmo u držanju, ili Srblinu, ili Vlahu“).[4] Iz navedene odredbe jasno se vidi da su stanovnici zapadno od Neretve u Makarskom primorju bili Srbi, a istovremeno i katolici. Vojvoda Đurađ Vojsalić je prema utvrđenom običaju dao svoju „vjeru“ braći Radivojevićima i predao ih u zaštitu „gospodinu vikaru“ i „fratrima svete crkve katoličke vire rimske, reda svetoga Franciška, da ih on čuva i obaruje.[5] Posle citirane odredbe ne može biti sumnje da su vlastela Radivojevići i njihovi feudalno-zavisni ljudi bili katolici, ali istovremeno i Srbi.


Stefan Vukčić Kosača postao je gospodar krajeva zapadno od Neretve sa katoličkim stanovništvom, kao i znatno šire teritorije između Neretve i Lima, gde su većinu činili pripadnici pravoslavne crkve, mada je na tom prostoru živeo i znatan broj pripadnika jeretičke „crkve bosanske“.[6] U svojoj unutrašnjoj politici Stefan Vukčić je iz objektivnih razloga bio upućen da se najviše oslanja na pripadnike Srpske pravoslavne crkve, kao i „crkve bosanske“. Kada su se stekli svi potrebni uslovi, on je odlučio da se i formalno osamostali u odnosu prema bosanskom kralju. Osamostaljenje je dobilo svoj izraz i u titulaturi, koju je Stefan Vukčić počeo da koristi od 1448. godine pa do svoje smrti (1466). Prema novostvorenoj titulaturi, on je Stefan božijom milošću „herceg humski i primorski i veliki vojvoda rusaga bosanskog, knez drinski i veće“.[7] Godinu dana kasnije (1449) titulatura je promenjena, tako da obično glasi: „po milosti božijoj herceg od Svetoga Save, gospodar humski i primorski i veliki vojvoda rusaga bosanskog, knez drinski i k tome“.[8] Suštinska izmena ogleda se u uvođenju izraza „herceg od Svetoga Save“ i „gospodar humski“. Potreba za uvođenjem poslednjeg izraza može se lako objasniti jer je Zahumlje, odnosno Hum, u ranom srednjem veku imalo sve elemente jedne države. Ušavši u sastav države Nemanjića, Zahumlje je do sredine XIII veka uživalo status udeone kneževine, a kada je dospelo u okvire bosanske države (1326), ono još uvek nije bilo lišeno svih elemenata državnosti. Znale su se granice Zahumlja, pa prema tome i ko je Zahumljanin. U slučaju kakvog spora između Dubrovčana i Zahumljana, sudilo se na posebnom „stanku“, a kada bi neki vlastelin bio osumnjičen za „neveru“, primenjivao bi se poseban sudski postupak, uključujući „pitanije humsko.[9] Sačuvani elementi državnosti dobro su došli Stefanu Vukčiću Kosači prilikom osamostaljivanja, pošto je s razlogom mogao istaći da je „gospodar humski“, odnosno vladar poznate srpske istorijske oblasti, a ne nekog nepoznatog predela. Na humskom „gospodstvu temeljio se i legitimitet njegove vlasti, koji se nije mogao osporiti.


Za razliku od starog i poznatog „humskog gospodstva, potpuno novu odrednicu u titulaturi predstavlja izraz „herceg od Svetoga Save“. Dostojanstvo hercega bilo je dobro poznato širom Evrope i ono je visoko rangirano, tako da je dolazilo odmah posle dostojanstva kralja. Ono je iz Zapadne Evrope dospelo i u naše krajeve. Uzimajući titulu hercega, Stefan Vukčić Kosača je najpre sjedinio ovo dostojanstvo i „humsko gospodstvo“, ali je brzo napustio takvu titulaturu. Umesto uobičajenog vezivanja titule hercega za neki grad ili teritoriju, Stefan Vukčić se opredelio da novo dostojanstvo poveže sa imenom najvećeg srpskog svetitelja Save. Ne može se isključiti mogućnost da se izraz „herceg od Svetoga Save“ odnosio na manastir Mileševu, gde su počivale mošti srpskog svetitelja, zbog kojih je prozvan manastirom „Svetoga Save“ ili „lavrom Svetoga Save“. Bilo kako bilo suština se ne menja, jer je titula hercega u oba slučaja čvrsto vezana za ime velikog srpskog svetitelja, koji se pre monašenja zvao Rastko. Stefan Vukčić Kosača znao je veoma dobro da je Rastko Nemanjić u mladosti bio udeoni knez i gospodar Zahumlja, što ga je još više motivisalo da postane „herceg od Svetoga Save“. Ovde treba još dodati da su kasnije i sinovi Stefana Vukčića Kosače, Vlatko i Vladislav, nasledili očevu titulu „hercega od Svetoga Save“.[10] Sve navedene činjenice uverljivo pokazuju da je srpska državnost u osamostaljenoj oblasti hercega Stefana Vukčića Kosače polovinom XV veka dobila snažan podsticaj. Bilo je to doba kada se već nazirao kraj Srpskoj Despotovini, ali se zato srpska državnost obnavljala u onim srpskim zemljama, u kojima su postojali i najmanji uslovi. Relativno velika oblast „hercega od Svetoga Save“, sa važnim duhovnim centrom u manastiru Mileševi, imala je ideološki oslonac za osamostaljivanje u najdubljim korenima srpske državnosti i bogatom nasleđu svetorodne dinastije Nemanjića.


Za sve vreme dok je učvršćivao svoju vlast i širio granice svoje oblasti, Stefan Vukčić se decenijama oslanjao na Turke. Oni su mu po običaju privremeno pomogli, da bi lakše oslabili i potčinili druge svoje protivnike. Nastojeći da se održi na vlasti, Stefan Vukčić je postao i vazal ugarskog kralja, zatim, Alfonsa V Aragonskog i njegovog naslednika Ferdinanda Aragonskog, kralja Sicilije i Napulja.[11] Očekivana pomoć sa te strane po pravilu je izostajala. Neprekidno neprijateljstvo sa bosanskim kraljem Stefanom Tomašem (1443-1461) nije ugrozilo položaj hercega Stefana. Najveća opasnost pretila je od strane Turaka, posebno kada se protiv hercega pobunio njegov sin Vladislav, zahtevajući podelu teri gorije. Opasnost je postajala sve veća i veća, naročito posle pada Carigrada i Smedereva pod tursku vlast. Na redu je bila Bosna zajedno sa oblašću Kosača, koju su Turci opustošili 1459. i 1460. godine.[12] Taj napad konačno je uverio hercega Stefana da su mu Turci najveći neprijatelji, pa je do kraja života ostao njihov ogorčeni protivnik. Procenivši tačno svoj položaj, pisao je i objašnjavao Veneciji „šta je za ovo malo vremena ovaj neverni poganin, turski sultan, učinio prema tolikoj gospodi. Uzeo je, to zna bolje vaša presvetlost, Carigrad i svu njegovu carevinu. Isto tako može da zamisli vaša presvetlost koliki su bili bogatstvo i moć despota Srbije koji nije mogao zadržati i zasititi velikog Turčina svojim bogatstvom niti mu se odupreti svojom moći. Uzeo je njegovu zemlju. Slično je učinio posle smrti Janka Hunjadija kada je osvojio celu Vlašku, koja je sarađivala sa Mađarima, i njome vlada i danas. Posle je uzeo Moreju i celu njenu državu. Stoga mi se, presvetli gospodaru, čini da se približuje vreme kada će me prožderati kao i tolike druge vladaoce i gospodare, jer naše granice nisu ni velike planine ni velike vode. Ne mogu ga svojim bogatstvom zasititi niti mu se svojom silom odupreti. A on uzdajući se u svoju snagu, raspoložen je da uzme sve što može i od koga može.“[13] Navedeni citat pokazuje ne samo tačnu procenu hercega Stefana već je ujedno i dragoceno svedočanstvo kompetentnog savremenika o moći i bogatstvu Srpske Despotovine.


Nije trebalo dugo čekati da se predviđanja ostvare. Sultan je u proleće 1463. poveo veliku vojsku i za kratko vreme zauzeo celu Bosnu, kao i veliki deo oblasti Kosača.[14] Ogromna turska vojska nije mogla dugo da ostane na osvojenom području zbog nedostatka hrane, pa se već polovinom juna iste godine povukla. Ovaj trenutak je iskoristio herceg Stefan, pa je sa svojim sinovima i vojskom uspeo brzo da ponovo zaposedne najveći deo svoje oblasti. Pomogao je u jesen 1463. godine i ugarskom kralju Matiji Korvinu da od Turaka preotme grad Jajce, koji će postati sedište novoosnovane Jajačke banovine. Ratovanje je nastavljeno i iduće godine, pa je Matija Korvin uspeo da zaposedne i grad Srebrnik u Usori, koji će takođe postati centar nove banovine. U nastalim okolnostima sultan se odlučio na neočekivan potez, pa je formalno „obnovio“ bosansko kraljevstvo na malom prosto- ru sa centrom u Lašvi. Kraljevsko dostojanstvo dodeljeno je Matiji, članu dinastije Kotromanića, ali se o njegovoj delatnosti ne zna ništa, izuzev što se pominje 1471. godine. Sličan potez je povukao i ugarski kralj Matija Korvin. On je za kralja Bosne postavio Nikolu Iločkog (1471-1477) i poverio mu zemlje koje je preoteo od Turaka. U ovako raskomadanoj Bosni, bez značajnijeg pravoslavnog duhovnog centra, srpska državnost nije imala uslova da se brzo osveži niti da ojača.


Znatno povoljnije okolnosti postojale su u oblasti hercega Stefana, mada je i ova teritorija neprekidno ugrožavana od Turaka, a uz sve to još i rastrzana porodičnim sukobima. Vladislav, sin hercega Stefana, zahtevao je deobu oblasti po svaku cenu, pa je zbog toga između oca i sina vođeno nekoliko pravih ratova. Unutrašnje borbe iscrpljivale su snagu zemlje, ali i pored toga srpska državnost nije bila u osnovi ugrožena. Pre bi se moglo reći suprotno. Poznata je činjenica da je baš u to vreme mileševski mitropolit David postao blizak saradnik hercega Stefana, koji ga naziva svojim „kućaninom“. Kada se herceg Stefan teško razboleo, poverio je mitropolitu Davidu da sastavi njegov testament, što je i učinjeno, ali je herceg već sutradan umro, 22. maja 1466. godine.[15] Ostacima nekadašnje velike oblasti zagospodario je Stefanov sin Vlatko, kao „herceg od Svetoga Save“. On je u nekoliko mahova pokušao oružjem da preotme od Turaka zemlje koje su mu osvojili, ali je na kraju bio primoran da preda sultanu i poslednje svoje uporište, grad Novi (Herceg Novi), pred kraj 1481. godine.[16] Konačan pad Hercegovine, kako su Turci nazivali oblast hercega Stefana, nije uništilo duhovni uticaj Mileševe. Moglo bi se slobodno reći da se dogodilo nešto suprotno.


O značajnim promenama na posredan način govore potpisi mileševskih mitropolita. Na samom početku XVI veka mitropolit Jovan potpisivao se kao „obdržitelj prestola Svetoga Save“, a tako su se potpisivali i još neki mileševski mitropoliti u prvoj polovini XVI veka (Marko).[17] U nauci postoje izvesna kolebanja o tome šta se tada podrazumevalo pod „prestolom Svegoga Save“, ali i pored razmimoilaženja u mišljenjima sama činjenica da se „presto“ pominje ima izuzetan značaj.[18] Napred je upozoreno da su za vreme Nemanjića, a potom i Lazarevića, u srpsku državnost čvrsto ugrađivana dva međusobno različita ali i ravnopravna prestola, jedan svetovne a drugi duhovne vlasti. Prestoli kao simboli vrhovne vlasti srpskih careva, kraljeva, despota, hercega i druge gospode, nestajali su jedan za drugim, ali je zato presto Svetoga Save i dalje vršio svoju misiju, ne dozvoljavajući da se srpska državnost zatre i ugasi. Gašenje srpske državnosti u Hercegovini, posebno istočno od Neretve, nije bilo ni moguće, kako zbog etničke, tako i zbog socijalne strukture stanovništva. Na tom prostoru tokom srednjeg veka živeo je veliki broj sitne vlastele pravoslavne vere, koja je bila rodbinski povezana i grupisana u rodove. Deo ove vlastele je nestao iz različitih uzroka, ali su ipak neki vlasteoski rodovi uspeli da se održe decenijama, pa i vekovima posle turskih osvajanja, a neki su opstali do najnovijeg vremena, kao što je to slučaj sa Ljubibratićima.[19] Pored srpske vlastele koja potiče iz srednjeg veka, u Hercegovini su živele mnogobrojne skupine Vlaha, koje su bile potpuno srbizirane, ali su sačuvale svoju unutrašnju organizaciju. Osnovnu jedinicu činio je katun, na čijem se čelu nalazio starešina sa titulom katunara. Dva i više katuna imala su zajedničkog starešinu, koji je nosio titulu kneza. U katunima je po pravilu postojala posebna kategorija „vojnika“, čije su usluge bile potrebne svakoj državi, uključujući i oblasne gospodare. Zapovedništvo nad ovom vrstom vojnika poveravano je vojvodama, koji su kod Vlaha uživali najveći ugled. Vojvode i knezovi bili su po pravilu uključeni u rad državne uprave, izvršavajući naređenje vrhovne vlasti. Posmatrani zajedno: vojvode, knezovi, katunari i vojnici, bili su u socijalnom pogledu bliski kategoriji srpskih srednjovekovnih vlasteličića, a pojedine vojvode i knezovi mogu se izjednačavati i sa srpskom vlastelom. Postojanje katuna i njihovih većih zajednica predstavljalo je nepresušni izvor mlade ali siromašne srpske aristokratije, koja je brižljivo negovala pojedine elemente srpske državnosti. Vojvode „Donjih Vlaha“ iz roda Hrabrena, a porodice Miloradovića, podizali su i obnavljali pravoslavne crkve, među njima i čuveni manastir Žitomislić na levoj obali Neretve. Slično su činile i druge starešine Vlaha, pa je tako Vlađ Bijelić podigao crkvu u okolini Ljubinja i posvetio je knezu Lazaru.[20] Negovanje kulta Svetoga Save i Svetoga kneza Lazara isključivali su mogućnost gašenja srpske državnosti na području Hercegovine.



[1]  U svojim ispravama ban Ninoslav naziva srpskog kralja (Radoslava, Vladislava, Uroša I) „kral raški“, a svoje podanike „Srbima“ (Lj. Stojanović, Stare srpske povelje 1/1,6-10). Za razliku od Ninoslava, ban Stjepan II Kotromanić naziva svoje podanike „Bošnjanima", a jezik kojim govore, čitaju i pišu, „srpski“. Vidi: Lj. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma 1/1, 43-46. Za Stjepana II Kotromanića je i car Stefan Dušan samo „raški car“. Vidi: M. Dinić, Dušanova titula u očima savremenika, Zbornik u čast Šeste stogodišnjice Zakonika cara Dušana I, Beograd 1951,

[2] S. Ćirković, Bosanska crkvau bosanskoj državi, Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine I, Društvo i privreda srednjovjekovne bosanske državs, Sarajevo 1987, 249-253.

[3]  M. Janković, Mileševskamitropolija, Mileševa u istoriji srp- skog naroda, 145-153. Zapadno od Drine, u Srebrnici, posle 1413. godine postojala je i delovala pravoslavna Srebrnička mitropolija.

[4]  Rg. MJkJozJsć, Mopitep/a ZegbJsa, 377; S. Novaković, Zakonski spomenici, 337.

[5]  S. Ćirković, „Verna služba" i „vjera Hospodska", Zbornik Filozofskog fakulteta 6/1, Beograd 1962, 107 (= Rabotnici, vojnici, duhovnici, 330).
           

[6]  O teritoriji i vladavini Stefana Vukčića Kosače iscrpno: M. Dinić, Zemlje herceJa Svetoha Save, Glas SANU 182 (1940), 151-257 (= Srpske zemlje u srednjem veku, 178-269); S. Ćirković, HerceJ Stefan Vukčić Kosača i njeGovo doba, izd. SANU, Beograd 1964.

[7]  L. Stojanović, Stare srpske poeelje i pisma 1/2, 63.

[8]  L. Stojanović, n. d., 64; S. Mišić, Humska zemlja u srednjem veku, 93.

[9]   S. Mišić, n. d., 79.

[10] L. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma 1/2, 131, 132,174-194, 200. Posebno o naslednicima hercega Stefana: V. Atanasovski, Pad Hercegovine, Beograd 1979.

[11]  S. Ćirković, Herce'g  Stefan Vukčić Kosača i njegovo doba, 74-77.

[12]  S. Ćirković, n. d., 239-241.


[13]  S. Ćirković, n. d., 242.

[14] O padu Bosne i događajima koji su usledili, više: S. Ćirković, Istorija srednjovekovne bosanske države, 329-341. Za stvaranje Jajačke banovine i njenom značaju u odbrani od Turaka, vidi: J. Mrgić, Donji Kraji, 122-132. Jelena Mrgić je upozorila da je umesto „Srebrničke banovine“ organizovano upravno područje sa centrom u gradu Srebrniku, a detaljno je prikazala formiranje privremenog „Bosanskog kraljevstva na čelu sa Matijom Šabančićem na teritoriji pod vlašću Turaka, kao i izbor Nikole Iločkog za titularnog kralja Bosne i to za teritorije koje su bile pod vlašću Ugarske (J. Mrgić, Severna Bosna 13-16 vek, 135-168).

[15] Lj. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma 1/2,91; S. Ćirković, Herceg Stefan Vukčić Kosača  i njegovo doba, 267.

[16] S. Ćirković, Istorija  srednjovekovne  bosanske države, 341; V. Atanasovski, Pad Hercegovine, Beograd 1979, 135 i sl.

[17] Lj. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi 1, 124, br. 399, 142, br. 451.

[18]  V. J. Ćurić, Presto svetoga Save. Spomenica u čast novoizabranih članova SANU, Posebna izdanja 452 (1972), 93-104; S. Marjanović-Dušanić, Vladarske insšnije i državna simbolika u Srbiji od XIII do XV veka, 26; M. Blagojević, Zahumsko-hercegovačka episkopija i mišropolija - od osnivanja do kraja XIX veka, Beograd 2009, 44-53.

[19]  M. Dinić, Humsko-trebinjska vlastela, 16—25; Ć. Tošić, Tre- binjska oblastu srednjem vijeku, 24, 208-210.

[20] Ć. Tošić, Porodica Miloradović-Stjepanović iz vlaškoh roda Hrabrena. Istorijski zapisi 71, br. 3-4 (1998), 93-106; S. Mišić, Humska zemljau srednjem veku, 134, 136; M. Blagojević, Vlaški knezovi, premićuri i čelniciu državi Nemanjića i Kotromanića (H111-H1U vek), Spomenica Milana Vasića, ANU SR, Spomenica, knj. II, Odeljenje društvenih nauka, knj. 14, Banja Luka 2005, 43-77.


Preuzeto iz knjige Miloša Blagojevića "SRPSKA DRŽAVNOST U SREDNjEM VEKU ", BEOGRAD, 2011, str. 354-364.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg