NOVOPRONAĐENI SREDNjOVJEKOVNI NATPIS SA LOKALITETA MANASTIRIŠTE U GORNjIM KIJEVCIMA | Plemenito

NOVOPRONAĐENI SREDNjOVJEKOVNI NATPIS SA LOKALITETA MANASTIRIŠTE U GORNjIM KIJEVCIMA | Plemenito

NOVOPRONAĐENI SREDNjOVJEKOVNI NATPIS SA LOKALITETA MANASTIRIŠTE U GORNjIM KIJEVCIMA


slike

NOVOPRONAĐENI SREDNjOVJEKOVNI NATPIS SA LOKALITETA MANASTIRIŠTE U GORNjIM KIJEVCIMA

OPIS LOKALITETA MANASTIRIŠTE

Lokalitet Manastirište je smješten usred ravničarskog kompleksa njiva zvanom Karanovac ispod Kozare. Obrasli u šumicu, nalaze se ostaci građevinske arhitekture. Kompleks njiva Karanovac smješten je u dolini rijeke Lubine na njenoj desnoj obali. Rijeka opasuje lokalitet sa zapadne i sjeverne strane. Neposredno uz sam lokalitet nalazi se veoma jak izvor pitke vode. Istočno od lokaliteta teče potok Berek koji opasuje dvije ranoslovenske gradine - lokalitet Varošanka i lokalitet Gradina.

Tragom vijesti, da je na lokalitetu došlo do oštećenja radom poljoprivredne mehanizacije, krajem avgusta 2004.godine Zavičajni muzej Gradiška organizovao je zaštitna i probna istraživanja. Tom prilikom otkriveni su ostaci zidova u istočnom dijelu lokaliteta. Zidovi su od kamena vezani krečnim malterom. Prema načinu gradnje pripadaju nekoj građevini iz rimskog perioda. U zapadnom dijelu otkriveni su temelji većeg objekta. Na osnovu ovih rezultata 2005.godine započeta su sistematska arheološka istraživanja. Istraživanja su trajala 60 radnih dana. Na lokalitetu su otkriveni ostaci rimskih građevina – Villa rustica-, kao i temelji crkve građene od kamena. Sjevero-istočno od crkve nađeni su temelji crkve brvnare. Budući da se radi o vjerskim objektima, potrebno je reći nešto o crkvenoj organizaciji na prostoru današnje sjeverozapadne Bosne.

SREDNjOVJEKOVNA CRKVENA ORGANIZACIJA NA OVOM PROSTORU

Pitanje crkvene organizacije na prostoru srednjovjekovne Bosne je jedno od najtežih pitanja. Problem crkvene istorije, njene organizacije i crkvenih sjedišta u Bosni od 9-13 vijeka biće ubuduće tema svim istraživačima. Izvori za ovu problematiku su različitog porijekla, pa su i tumačenja različita, zavisno od interesa, koji uglavnom nisu naučnog karaktera. Ipak, domaći (srpski), ugarski, dubrovački, zatim dokumenti papske kurije, katoličke crkve i franjevačkog reda, daju dosta podataka o crkvenoj organizaciji na prostoru srpskih zemalja. Za period turske vladavine, nedostatak turskih katastarskih popisa (deftera) onemogućava jednu vjerodostojnu sliku o crkvenoj organizaciji u današnjoj Bosni i Hercegovini. Poslije 2. svjetskog rata interpretacija pomenutih turskih izvora od strane pojedinih orijentalista izuzetno je tendeciozna i stavljena u službu dobijanja sasvim određene vjerske, naročito etničke slike na prostoru srednjovjekovne Bosne.

Za proučavanje crkvene organizacije na prostoru koji je smješten između Vrbasa na istoku, Une na zapadu i južno od Save, naročito je važno pismo papeGrgura XI od 3. februara 1377. godine, gdje se spominje Glaž. Srenjovjekovni grad Glaž nalazio se u župi Vrbas. Središte župe Vrbas je bilo u gradu “Sastrum Orbaszk” -Vrbaški grad, koji je identifikovan na lokalitetu Grad Marije Terezije u Gornjim Podgradcima.

Glaž se prvi put pominje u pisanim istorijskim izvorima 1285. godine. Prema istraživanju Miloša Blagojevića, župa Glaž je formirana od jednog dijela teritorije župe Vrbas, na području istočno od rijeke Jurkovice i Osorne do Vrbasa, i od Save do rječice Crkvene na jugu, gdje se graničila sa župom Zemunik. Pismo pape upravo govori o crkvenim prilikama na prostoru na kome se nalazi lokalitet Manastirište.

U tom pismu papa kaže da u “krajevima Bosne, žive skoro sve šizmatici i jeretici, osim onih koji su milošću božijom preobraćeni....takođe i na granicama Bosne prema Ugraskoj, kao u mjestu zvanom Glaž i u mnogim drugim mjestima, pomješano žive kako hrišćani, tako jeretici i šizmatici; tamo su urađene parohije i parohijski sveštenici udaljeni čak i na dva tri dana“. Međutim, u ranijoj prepisci papske kurije, od 1187-1238. godine, Bosna, koja je pripadala području dubrovačke nadbiskupije, navodi se kao "kraljevstvo Srbije, koja je Bosna” (regnum Servilie, quod est Bosna).

Iz ove prepiske papske kurije je jasno da je područje Bosne pravoslavno sve do polovine 13. vijeka, a do kraja 14. vijeka još uvijek je dominantno pravoslavno stanovništvo. Da je to zaista tako potvrđuju nam ostaci manastirske crkve pronađene na lokalitetu Manastirište u G. Kijevcima. Naime, među ovdašnjim stanovnicima još uvijek je raširena priča da je na ovom mjestu postojao manastir Karanovac čije ime se sačuvalo do danas. Na lokalitetu je 1958. godine pronađen kameni odlomak na kome je glagoljskim pismom napisano muško ime u dativu -RADINU-. Prema Marku Vegu natpis je napisan oblom glagoljicom i prema njemu prestavlja jedan od najstarijih glagoljskih natpisa u bivšoj Jugoslaviji. Vego natpis datira u 10. - 11. vijek. Hronologijom i transkripcijom ovog natpisa pozabavio se i B. Fučić, koji ga datira u 12. vijek.

USLOVI PRONALASKA NATPISA

Zidanje je u stilu srednjovjekovne gradnje sa dva lica a sredina je ispunjena lomljenim kamenom i ulomcima rimske cigle vezane nešto slabijim krečnim malterom. Oltarska apsida je iste građe ali je zid širine 0,60 m. Prelaz iz sjevernog zida u apsidu izveden je rimskom ciglom dimenzija: 42 h 27 h 5 cm.

U sjevero-zapadnom uglu priprate nalazi se nadgrobna ploča ispod koje je vjerovatno ktitorski grob. Oko groba su brojni ulomci fresko slikarstva. Freske su se nalazile na unutrašnjem zidu crkve odmah iznad groba. U neposrednoj blizini nadgrobne ploče pronađen je kamen na kojem je ispisan tekst ćiriličnim pismom.

Na osnovu rezultata zaštitnog i probnog istraživanja na lokalitetu Manastirište u selu Gornji Kijevci koje je izvršeno u toku 2004. godine, konstatovano je postojanje više arhitektonskih cjelina. Rezultati istraživanja zahtevali su sistematsko istraživanje na cijelom prostoru lokaliteta. Muzej je organizovaoistraživanja u vremenu od 1.08. do 17. 10. 2005. godine. Istraživanje je izvršeno u zapadnom dijelu lokaliteta gdje je probnim istraživanjem konstatovano postojanje ostataka crkvene građevine. Na prostoru od oko 300 kvadratnih metara otkriveni su ostaci crkve dimenzija:

-           dužina 16,70 m

-           širina naosa 5,40 m

-           širina priprate 6,20 m

Zidovi su očuvani do visine od jednog metra, debljine 0.80 m, građeni od krečnjaka sa krečnim malterom. Natpis je izveden na žutom krečnjaku dimenzija: 22 h 14 h 16 cm. U natpisu se spominje Lomnički pop koji piše tekst 1301. godine po rođenju Isusa Hrista. Ovaj natpis veoma je važan dokument, kako za datovanje naše crkve tako i za datovanje manastira Lomnice kod Šekovića.

Ulaz u crkvu je bio sa južne strane i takođe je obrađen rimskom ciglom. Oko crkve sa svih strana nalazi se veoma mnogo mramorova/kamenih grobnih ploča/različitih oblika i dimenzija. U ovoj fazi istraživanja grobna mjesta nisu otvarana. Unutar oltara nalaze se takođe brojni ulomci fresko slikarstva. 

Prilikom otkopavanja manastirske crkve u sjevero-zapadnom uglu priprate uz sam sjeverni zid pronađen je izuzetno značajan ćirilični natpis na kamenu:

U natpisu se spominje Lomnicin pop: „AZ LOMNICIN POP PISAH PO

ROŽESTVU HRISTA NA 1000 LET NA 300 I 1 LET...“

Natpis je veoma značajan kako za datiranje naše crkve tako i za datiranje manastira Lomnice kod Šekovića. U toku istraživanja u 2006. godini, u unutrašnjosti manastirske crkve, u jugo zapadnom uglu priprate otkrivena su dva groba. Radi se vjerovatno o ktitorskim grobovima.

Grobovi nisu antropološki ispitani ali su konzervirani i zaštićeni. U toku 2006. godine izvršena je konzervacija manastirske crkve. Radovi će se nastaviti i u 2007. godini.

 

Preuzeto iz: Glasnika Udruženja muzejskih radnika Republike Srpske, br.4, Bijeljina 2006; Autor: Milan Đurđević.

 

PRIREDIO: Boris Radaković

 

 

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Crkva Manastir Grad