NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA | Plemenito

NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA | Plemenito

NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA


slike

NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA
NOVOOTKRIVENA NEKROPOLA MRAMOROVA U SELU MIŠLjEN KOD LjUBINjA

Apstrakt: Srednjovjekovna nekropola mramorova u selu Mišljen kod Ljubinja promakla je dosadašnjim istraživačima ovoga tipa nadgrobnika. Mišljen je u poznom srednjem vijeku ulazio u sastav župe Popovo i nalazio se u posjedu vlasteoske porodice Nikolića. Okolinu Mišljena u XV vijeku naseljavala su vlaška plemena Burmaza, Mirilovića, Gleđevaca, Pocrnja, Primilovića i Bančića. U okolini Mišljena nalaze se nekropole mramorova u  Orašju, Hrasnu i Bančićima. Spomenici su veoma bogato ukrašeni, a od ukrasa izdvajamo heraldičke kompozicije štita i mača, scene lova na jelene, povorke srna, kola i borbe pješaka i konjanika, zatim bordure od povijene linije sa trolistovima i od kosih paralelnih linija između dvijeparalelne linije i motive rozete, krsta i polumjeseca. Na osnovu ukrasa i tipa nadgrobnika, nekropola se može datovati u vrijeme od kraja XIV do XVI  vijeka.

Selo Mišljen nalazi se oko 8 km vazdušne linije zapadno od Ljubinja.  Smješteno je na produženoj manjoj krečnjačkoj visoravni, na 660 m nadmorske visine planine Lipnice (1067m), koja se blago spušta prema zapadu između Pješivca (951 m) i Ilijine glave (804) m (Mihić 1975: 684).

Od starijih materijalnih ostataka u selu je zabilježeno postojanje brojnih gomila, od kojih za veliku gomilu na Ilijinoj glavi narodno predanje kaže da je to nekada bila crkva posvećena svetome Iliji. Na ovome mjestu vršena je crkvena služba za vrijeme Kraljevine Jugoslavije u periodu velikih suša. U selu je tada zabilježeno postojanje još nekoliko toponima sa imenom Crkvina, vidjela su se i groblja stećaka, od pojedinačnih razbacanih po pašnjaku do grupnih koncentrisanih u nekropole (ibid.:685). Danas je na Mišljenu vidljiva samo nekropola oko crkve posvećene sv. Vasiliju, a ni lokalno stanovništvo ne zna za druge spomenike.

Ljetnji pašnjak mještana nalazi se na planini Treskavici u katunu po imenu Nenkovci(ibid.:684), čije ime vjerovatno potiče od vlaha Nenkovaca koji su u drugoj polovini XV vijeka imali svoje katune na Treskavici, dok su zimovali u okolini Ljubinja, (Aličić 1985: 149-151; Tošić 2004: 100-102; Kurtović 2009: 162).

U srednjem vijeku selo je ulazilo u sastav župe Popovo i u političkom smislu dijelilo sudbinu Popova (Anđelić 1983: 61-79). U XV vijeku Mišljen je bio u posjedu humske vlasteoske porodice Nikolića. Godine 1434. na Mišljenu se pominju ljudi kneza Grgura Nikolića, dok se 1440. pominju ljudi njegovog sina Vukašina Grgurića (Dinić 1967: 14). Da je Mišljen u XV vijeku smatran dijelom Popova govori nam podatak iz 1449. godine da je izvjesni Miobratović opljačkan od strane Rade Nulanovića u njegovoj kući u Mišljenu u Popovu (Vego 1982: 120). U prilog ovoj tvrdnji govori i podatak da se danas dio Popova polja ispod Orašja zoveMišljensko polje, te da i danas sve mišljenske porodice imaju zemlju u Popovu. Preko Mišljena je išao i srednjovjekovni put, od Stoca i Ljubinja, preko Donjeg Hrasna do Stona (ibid: 120).

Turskim popisom iz 1468/69. godine, Mišljen je popisan kao timar Olivera sina Grubačeva i Bogula sina Boguševa, sa 2 hasa vinograda, 14 domova, 5 neoženjenih i prihodom od 1215 akči, uz obavezu da oba timarnika zajedno idu u rat.  Pored Mišljena kao njihov timar popisana su i sela Čajrovina sa 2 hasa vinograda, 8 domova, 2 neoženjena i ukupnim prihodom od 1074 akče, danas nepoznato selo, i  Vrsnica koja je označena kao pusta, sa 22 doma, 7 neoženjenih i prihodom od 2289 akči (Aličić 2008: 157), za koje smatramo da se radi o današnjem selu Dvrsnica, a koje se nalazi sa druge strane Popova polja, prekoputa Mišljena, između sela Ravno i Velja Međa.

Popis iz 1475/77. godine pokazuje da je Mišljen  sa svega 7 domova, 2 hasa zapuštenog vinograda i ukupnim prihodom od 524 akče popisan kao timar Ise, dizdara tvrđave Počitelj sa stavke kneza Heraka (idem 1985: 484-486).  Razlog ovakvog smanjenja prinosa i naseljenih domova, vjerovatno treba tražiti u ratnom stanju u kome se našla donja Hercegovina prilikom integracije u osmanski državni organizam i posljedim pokušajima otpora VladislavaMišljena je išao i srednjovjekovni put, od Stoca i Ljubinja, preko Donjeg Hrasna do Stona (ibid: 120).

Turskim popisom iz 1468/69. godine, Mišljen je popisan kao timar Olivera sina Grubačeva i Bogula sina Boguševa, sa 2 hasa vinograda, 14 domova, 5 neoženjenih i prihodom od 1215 akči, uz obavezu da oba timarnika zajedno idu u rat.  Pored Mišljena kao njihov timar popisana su i sela Čajrovina sa 2 hasa vinograda, 8 domova, 2 neoženjena i ukupnim prihodom od 1074 akče, danas nepoznato selo, i  Vrsnica koja je označena kao pusta, sa 22 doma, 7 neoženjenih i prihodom od 2289 akči (Aličić 2008: 157), za koje smatramo da se radi o današnjem selu Dvrsnica, a koje se nalazi sa druge strane Popova polja, prekoputa Mišljena, između sela Ravno i Velja Međa.

Popis iz 1475/77. godine pokazuje da je Mišljen  sa svega 7 domova, 2 hasa zapuštenog vinograda i ukupnim prihodom od 524 akče popisan kao timar Ise, dizdara tvrđave Počitelj sa stavke kneza Heraka (idem 1985: 484-486).  Razlog ovakvog smanjenja prinosa i naseljenih domova, vjerovatno treba tražiti u ratnom stanju u kome se našla donja Hercegovina prilikom integracije u osmanski državni organizam i posljedim pokušajima otpora Vladislava Hercegovića iz džepova koji su ostali lojalni staroj vlasti, ali i u neispunjavanju preuzetih obaveza katunara prema novim gospodarima (Atanasovski 1979).

Mišljenskog katunara iz popisa 1468/69. godine, Olivera Grubačevića nalazimo i u popisu iz 1477. godine, (ovaj put popisan kao Oliver sin Grbača, ali smatramo da se radi o istoj ličnosti) sa napomenom da zimuju u mjestu Vilenjača, a ljetuju na Treskavici. Danas je nepoznato za koji lokalitet se vezao toponim Vilenjača, moguće da je ime pećine Vilogorica, između sela Mišljen i Orašje, zadržalo uspomenu na pomenuto selo. Bogula sina Boguša ne nalazimo u popisu 1475/77. godine, ali odmah poslije džemata Olivera sina Grbača popisan je džemat Radiča sina Boguša (Aličić 1985:149-150), moguće brata Bogulova, sa napomenom da zimuju na Žrvnju, a ljetuju na Treskavici. U trgovačkoj knjizi dubrovčanina Dživana Pripčinovića kao katunari vlaha Nenkovaca zabilježeni su 1476. i 1477. godine dva katunara, Milša Bogišić i Radič Bogišić, vjerovatno braća (Hrabak 1956:32). Kako na osnovu vijesti iz 1417. godine, znamo da je Žrvanj naselje rodonačelnika Nenkovaca Nenka Krajsalića, loco vocato Zeruan in una villa Nenchi Crasich (Kurtović 2009-157), možemo sa priličnom sigurnošću tvrditi da su Radič sin Boguša i Radič Bogišić ista ličnost. Ukoliko je pretpostavka da su Bogul sin Boguša i Radičsin Boguša braća, tačna, imali bismo odgovor i koje je vlaško pleme naseljavalo Mišljen 60-ih i 70-ih godina XV vijeka.

Iz navedenih popisa vidimo da se na Mišljenu proizvodio bostan, pšenica, proso, zob, ječam, bob, te se držale pčele i svinje (Aličić 1985:486).

Okolinu Mišljena, krajem XIV i u XV vijeku, naseljavala su vlaška plemena Burmaza u Burmazima i Ubosku, Mirilovića u Hrasnu, Pocrnja u Pocrnju, Gleđevaca u Gleđevcima, Primilovića u Premilovu polju i Bančića na Bančićima (Hrabak 1956: 29-39). Za vlahe Bančiće, Hrabak navodi, da nema oznake gdje su im bila staništa, osim lokaliteta njihovog imena u ljubinjskom srezu. Međutim, u turskom popisu iz 1475/77. Za katun Viđena Brajanovića koga prepoznajemo kao Vignja Brajanovića, katunara vlaha Bančića, iz knjige Dživana Pripčinovića (ibid:31; Tošić 2004: 94-95), navedeno je da zimuju u mjestu Mostur (Aličić 1985: 147), što bi odgovaralo današnjem lokalitetu Mosura na Bančićima. Ovaj lokalitet pomenut je i 1412. godine u vezi sa pljačkom dva vola koja je Radoslav Gleđević sa drugim navedenim ljudima oteo in Mossori (Kurtović 2007: 26). Danas se pod ovim toponimom,podrazumjeva lokva za pojenje stoke i osojna strana brda Pješivac preko koga vodi put od Bančića ka Mišljenu.

Sistematsko istraživanje mramorova ljubinjskog kraja, kao i Popova polja obavio je 60-ih godina prošloga vijeka Šefik Bešlagić. Rezultati ovih napora sažeti su u tri rada (Bešlagić 1960; idem 1965; idem 1966), ali ni u jednome svoje mjesto nije pronašla nekropola na Mišljenu. Tako i u kapitalnom djelu, koje je isti autor objavio 1971. godine i gdje su popisani svi do tada poznati mramorovi Jugoslavije, ne pominje se nekropola na Mišljenu (idem 1971). Aleksandar Ratković je 2002. godine objavio monografiju čija je ambicija bila da se na jednome mjestu objave svi srednjovjekovni mramorovi i crkvišta današnje opštine Ljubinje (Ratković 2002),ali ni ona  nije obuhvatila nekropolu na Mišljenu. Ni u najnovijem djelu Dubravka Lovrenovića, koje tretira ovu oblast (Lovrenović 2010), nigdje se ne pominje nekropola na Mišljenu.

Nekropole mramorova geografski najbliže Mišljenu su u selima Bančići, Premilovo polje (Bešlagić 1965),  Orašju (idem 1971: 392) i Gornjem Hrasnu (idem 1960).

Istraživanja koja smo na Mišljenu obavili tokom 2011. godine, podrazumjevala su čišćenje, opis, fotografisanje i mjerenje ornamentisanih spomenika oko crkve Sv. Vasilija Ostroškog. Napominjemo da ovom prilikom, a niti ranije, na Mišljenu nisu vršena arheološka iskopavanja

Oko pravoslavne crkve, posvećene sv. Vasiliju Ostroškom, koja je obnovljena 1900. godineoko koje se nalazi i aktivno pravoslavno groblje (Samopjana, Budinčića i Đordana) nalazi se nekropola od 43 mramora (skica nekropole). U ovoj nekropoli evidentirali smo 36 sanduka, od kojih je 11 ukrašeno, 3 ploče od kojih je jedna ukrašena, 2 krsta, oba ukrašena, jedan ukrašen sljemenjak i jedan ukrašen visoki sanduk. Svi mramorovi, sa neznatnim odstupanjima su orijentisani pravcem istok-zapad. Procenat ukrašenosti nekropole iznosi 37 % što je izuzetan procenat i za nekropole ljubinjskog kraja, gdje je Bešlagić na uzorku od 633 tada poznata spomenika izračunao procenat ukrašenost od 17% i jedino je nekropola na Bančićima po procentu ukrašenosti jednaka Mišljenu (Bešlagić 1965: 151). Ukrasi koje srećemo na Mišljenu karakteristični su za ovaj dio Hercegovine i na osnovu njih, kao i na osnovu oblika određenih spomenika, može se pretpostaviti da je nekropola bila aktivna krajem XIV, te kroz  XV i XVI vijek.


Bordure koje smo evidentirali na Mišljenu srećemo u gotovo svim nekropolama jugoistočne Hercegovine i možemo ih podijeliti na tri vrste. Povijena linija sa trolistom, javlja se pet puta na niskim sanducima, tri puta pri vrhu vertikalnih strana (sl.XVII, spomenik 7, 9 i 10), dva puta su gornje horizontalne strane oivičene ovim motivom (sl.XVII, spomenik 12 i 13) i jednom na zabatu sljemenjaka (sl.XVII, spomenik 16). Bordura od kosih linija između dvije paralelne linije, koja simbolizuje uže Vencel (Wenzel 196: 32) javlja se na pet spomenika (sl.XIX, spomenik 4, 5, 6, 9 i 14) i bordura od cik-cak linija predstavljena je na dva štita,  na visokom sanduku na kosoj prečki štita sa zapadne strane, kao dvostruka cik cak linija (sl. III, spomenik 14) i kao obrub kosog štita na gornjoj horizontalnoj plohi ploče (sl. IV, spomenik 15).


Rozeta, koja je najčešći simbol srednjovjekovnog mramorja, predstavljena je na Mišljenu  četiri puta, tri puta u heraldičkoj kompoziciji štita i mača (sl. I, spomenik 3; sl. II, spomenik 6; sl. IV, spomenik 15;) i jednom sa gornje strane sanduka kao reljefni prikaz krst rozete (sl. XXI, spomenik 8). U dva slučaja radi se o osmolisnim rozetama u kružnom vijencu, jednom o šestolisnoj rozeti bez kružnog vijenca i kako smo već rekli o četverolisnoj krst rozeti.


Krst kao ukras, prikazan je samo jednom, kao simbol isklesan u plitkom reljefu unutar koga se nalazi šest kružnica,  na zapadnoj strani spomenika u obliku krsta (sl. XX, spomenik 1) . Sličan motiv krsta sa upisanim kružnicama nalazi se u Bašićima kod Gacka (ibid.: 101, sl. 25, T.23).


Na nekropoli u  Mišljenu nalaze se dva spomenika u obliku krsta. Ovi spomenici u nauci se smatraju nešto mlađim u odnosu na ostale oblike i pojavljuju se od druge polovine XV vijeka (Miletić 1982: 35).


Motiv polumjeseca javlja se dva puta, jednom na štitu u heraldičkoj kompoziciji skupa sa rozetom (sl. I, spomenik 3)  i usamljen sa zapadne strane krsta čiji se gornji vrh polukružno završava (sl. XXII, spomenik 2).


Heraldičke kompozicije štita iza koga je postavljen mač oslikanene su na četiri spomenika (sl. I, spomenik 3; sl. II, spomenik 6; sl. III, spomenik 14 sl. IV, spomenik 15;). U tri slučaja radi se o pravougaonim štitovima, dok je jednom riječ o kosom štitu. Mačevi su u sva četiri slučaja smješteni iza štitova i to u tri navrata pravolinijski, dok je jedan mač postavljen ukoso. Ukrasi koji se javljaju na štitovima su šestolisna rozeta u kombinaciji sa kosom prečkom i polumjesecem, osmolisne rozete u kružnim vijencima i kosa prečka dekorisana bordurom od cik-cak linija. Polumjeseci na štitu, sami ili u kombinaciji sa rozetama, najčešći su od Popovog polja prema obali, dok su oko Stoca štitovi najčešće ukrašeni rozetama Vencel (Wenzel 1965: 223). Identična kompozicija štita podijeljenog kosom prečkom u čijem je gornjem polju polumjesec, a u donjem šestolisna rozeta, nalazi se i u Vranjevu selu kod Neuma u nekropoli u kojoj su sahranjivani knezovi iz porodice Nikolića (ibid.: 245, sl. 8, T.63).


Arhitetonski motiv romaničkih arkada na stubovima sa postoljem, nalazimo na jednome sanduku sa sve četiri strane (sl. XXIII, spomenik 6) . Ovaj tip arkada u nauci se smatra i najstarijim, a datiran je na osnovu natpisa na sanduku u Veličanima pod kojim je sahranjena monahinja Polihranija, iz 1391. godine (Jireček 1892: 280).


Figuralna predstava lova na jelene javlja se dva puta, na sjevernoj strani visokog sanduka  u kome učestvuju konjanik sa kopljem, pješak sa lukom i strijelom  i pas, dok jelen bježi ka zapadu (sl. IX, spomenik 14)  i na zapadnoj strani niskog sanduka u kojoj učestvuju konjanik sa kopljem i pješak sa lukom i strijelom dok jelen bježi ka sjeveru (sl. VIII, spomenik 10).


Većina predstava lova na jelene na srednjovjekovnom mramorju nalazi se sa zapadne strane spomenika, ili je scena orjentisana ka zapadu, jelen odvodi lovca ka zapadu Vencel (Wenzel 1965: 398).

Najstariji datovani lov na jelena nalazi se na spomeniku Taraha Boljunovića u Boljunima kod Stoca, koji je potpisao majstor Grubač (ibid.: 397). Kao katunar Boluna 1477. godine zabilježen je Miliš Tarahović sin Taraha Boljunovića, te je pretpostavka da Tarah 1477. godine nije bio među živima (Hrabak 1953: 325).

Prikaz srna u nizu javlja se na Mišljenu dva puta na sjevernim stranama dva susjedna spomenika. U oba slučaja su prikazane po četiri životinje i suprotno pojašnjenju datom za jelene srne su okrenute ka istoku (sl. XII, spomenik 13; sl. XIII, spomenik 11). U jednom slučaju srne su prikazane ispod bordure od povijene linije sa trolistovima. Postoji i prikaz usamljene srne na zapadnoj strani jednoga sanduka (sl. XIV, spomenik 11).

Motiv jelena i inače je najčešći u okolini Ljubinja, gdje se prema Bešlagiću javlja 22 puta (Bešlagić 1979: 253), ali ni sa predstavama sa Mišljena ovaj broj neće biti konačan, jer se ovaj motiv javlja na još jednome broju nepublikovanih mramora.


Usamljeni konjanik javlja se dva puta, u oba slučaja na sjevernim stranama niskih sanduka.U jednom slučaju konjanik je okrenut ka sjeveru, i ima koplje podignuto za borbu (sl. XV, spomenik 10), dok je u drugom slučaju predstava konjanika orjentisana ka jugu i konjanik desnu ruku drži na boku dok lijevom pridržava uzde (sl. XVI, spomenik 3). Ovaj motiv karakterističan je zapodručje istočne Hercegovine, a najčešći je u okolini Bileće i dalje prema Trebinju i Nikšiću Vencel (Wenzel 1965: 363).


Prikaz borbe, konjanika sa kopljima, u kojoj učestvuju tri konjanika predstavljen je na južnoj strani niskog sanduka (sl. XI, spomenik 11). Ovaj motiv, konfrontiranih konjanika, u kome su doduše predstavljena dva konjanika, jedan je od najstarijih datovanih figuralnih kompozicija na srednjovjekovnom mramorju i može se smjestiti u prvu polovinu XV vijeka, a na osnovu natpisa sa spomenika u Ključu kod Avtovca, koji spominje ratnika koji je umro u službi kod Sandalja Hranića, koji je vladao 1404-1435. godine (ibid.:363).


Figuralna kompozicija, borba tri pješaka mačevima, predstavljena je sa južne strane niskog sanduka (sl. X, spomenik 3). Sličan motiv srećemo i na Radimlji kod Stoca (ibid.:363, sl. 24, T.42).

Motiv kola pojavljuje se u nekropoli na Mišljenu tri puta. Na južnoj strani sanduka nalazi se kompozicija od osam ženskih figura koje se drže za ruke (sl. VI, spomenik 8). Sa  zapadne strane jednog sanduka smješten je prizor mješovitog kola, gdje su muškarci u sredini  i drže se za ruke, dok su žene sa krajeva kola i drže muškarcima iznad glava predmet koji zbog korozije krečnjaka, nismo bili u stanju prepoznati (sl. V, spomenik 9). Ipak, na osnovu  sličnih motiva iz okruženja moglo bi se pretpostaviti da se vj. radi o predstavi trolista (ibid.:353-359, T.43-46). Treći motiv kola je sa istočne strane visokog sanduka, i sastoji se od tri muške i dvije ženske figure predstavljene naizmjenično (sl. VII, spomenik 14).


Iako zbog nepostojanja epitafa, na spomenicima koje smo obradili na Mišljenu, nismo bili u mogućnosti da egzaktno utvrdimo ko je sahranjivan ispod ovog mramorja, barem smo kroz pisane izvore pronašli neke od savremenika nastanka ove nekropole, a čije je stanište bio Mišljen. Iz izvora je vidljivo da su Mišljen u XV vijeku naseljavali vlasi stočari, ali ne možemo sa sigurnošću tvrditi kome plemenu su pripadali jer se to nigdje izričito ne navodi. Vidjeli smo i da okolinu Mišljena (osim Mirilovića) naseljavaju plemena Burmaza ili plemena proisteklih iz Burmaza. Današnji žitelji Mišljena izgone stoku u katun koji nosi ime po vlasima Nenkovcima, a vidjeli smo i da katunar Radič Bogišić, za koga pretpostavljamo da je brat Mišljenskog katunara Bogula sina Boguševa, zimuje u ljubinjskom selu Žrvanj 1475/77. godine, za koje znamo da je 1417. godine, naselje rodonačelnika Nenkovaca Nenka Krajsalića. Ipak ovo nije dovoljno da bi mogli sa sigurnošću tvrditi ko su bili vlasi koji su u XV vijeku živjeli na Mišljenu, ali može predstavljati putokaz za dalja istraživanja.

 

Rezime: Uz pravoslavnu crkvu svetoga Vasilija Ostroškog na Mišljenu kod Ljubinja, za koju se vezuje vjerovanje da je u njoj službovao i sam sv. Vasilije Ostroški, nalazi se srednjovjekovna nekropola mramorova. Nekropola broji ukupno 43 spomenika, od čega je najviše sanduka 36, zatim 3 ploče, 2 krsta te jedan sljemenjak. Na ukupno 15 spomenika postoje ukrasi što čini najveći procenat ukrašenosti u srednjovjekovnim nekropolama ljubinjskog kraja, od 37%. Figuralne scene se pojavljuju  12 puta i to scena lova 2 puta, scena borbe 2 puta, srna 3 puta, scena kola 3 puta, usamljeni konjanik 2 puta. Simbol polumjeseca se javlja 2 puta, a simbol krsta jednom. Rozeta se pojavljuje 4 puta, dok se bordure javljaju 14 puta i to od kosih paralelnih linija 5 puta, od povijenih linija sa trolistovima 6 puta i 2 puta od cik-cak linija. Jednom se javljaju i polukružne romaničke arkade. Na osnovu ukrasa, kao i oblika spomenika, može se zaključiti da je nekropola bila aktivna krajem XIV te kroz  XV i XVI vijek, za kada imamo i sačuvane arhivske vijesti o žiteljima Mišljena. Na žalost unekropoli nije zabilježen niti jedan natpis koji bi pomogao u preciznijem datovanju spomenika. Okolinu Mišljena u XV vijeku naseljavala su vlaška plemena Burmaza, Mirilovića, Gleđevaca, Pocrnja, Primilovića i Bančića, a Mišljen se u prvoj polovini XV vijeka nalazio u posjedu humske vlasteoske porodice Nikolića.

 

Literatura: A. Aličić, Poimenični popissandžaka i vilajeta Hercegovina, Sarajevo 1985; A. Aličić, Sumarni popissandžaka Bosna iz 1468/69. godine, Mostar 2008; P. Anđelić, Srednjovjekovna župaPopovo, Tribunia 7, Trebinje 1983; V. Atanasovski, Pad Hercegovine, Istorijski institut, Beograd 1979; Š. Bešlagić, Stećci u Gornjem Hrasnu, Naše Starine 7, Sarajevo 1965; Š. Bešlagić, Ljubinje-srednjovjekovni nadgrobni spomenici, Naše starine 10, Sarajevo 1965; Š. Bešlagić, Popovo srednjovjekovni nadgrobni spomenici Bosne i hercegovine, Sarajevo 1966; Š. Bešlagić, Stećci kataloško topografski pregled, Sarajevo 1971; Š. Bešlagić, Stećci-kultura i umjetnost, Sarajevo 1979; M. Vego, Izvor o Trebinju i okolini u srednjem vijeku, Tribunia 6, Trebinje 1982; M. Wenzel, Ukrasni motivi na stećcima, Sarajevo 1965; M. Dinić, Humsko-trebinjska vlastela, posebna izdanja knjiga CCCXCVII, Odjeljenje društvenih nauka knjiga 54, Beograd 1967; K. Jireček, Vlastela humska na natpisu u Veličanima, Glasnik zemaljskog muzeja knjiga 4, Sarajevo 1892; E. Kurtović, historiji vlaha Gleđevića, Prilozi 36, Sarajevo 2007; E. Kurtović, Vlasi Nenkovci, Godišnjak 38, Centar za balkanološka ispitivanja 36, Sarajevo 2009; D. Lovrenović, Stećci-bosansko i humsko mramorje srednjega vijeka, Sarajevo 2010; N. Miletić, Stećci, Beograd 1982; Lj. Mihić, Ljubinje sa okolinom, Šabac 1975; A. Ratković,  Ljubinje srednjovjekovne nekropole i crkvišta, Trebinje 2002; D. Srejović, Jelen u našim narodnim običajima, Glasnik 18, Beograd 1955; Đ. Tošić,    Prilog proučavanju donjih vlaha u istočnoj Hercegovini, Zbornik za istoriju Bosne i Hercegovine 4, Beograd 2004; B. Hrabak, Prilog datovanju hercegovačkih stećaka, Glasnik zemaljskog muzeja, Sarajevo 1953; B. Hrabak, O hercegovačkim vlaškim katunima prema poslovnoj knjizi Dubrovčanina Dživana Pripčinovića, Glasnik zemaljskog muzeja, Sarajevo 1956.

 

Autor: Bojan S. Turanjanin; rad je objavljen u stručnom časopisu „Saopštenja“ Beograd 2014.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Mramorje Stećci Hum Crkva