MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI | Plemenito

MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI | Plemenito

MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI


slike

MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI
MRAMORJE – SVIJETLI GROBOVI IZ SRPSKE PROŠLOSTI

Stari veličanstveni manastiri i crkve, koje su gradili srpski vladari i velikaši, predstavljaju najsjajniji biser srpske kulturne baštine. Međutim, malo se zna o još jednom biseru srpskog srednjovjekovnog nasleđa, a to su nadgrobni spomenici, poznati u narodu kao mramorje, biljezi, kamenovi, grčka ili vlaška groblja, a u stručnoj literaturi kao stećci.

Prvo mramorje nastalo je u oblasti Trebinja, stare srednjovjekovne župe, a danas grada u istočnoj Hercegovini. Oblast Trebinja je nakon doseljavanja Srba i formiranja srpskih srednjovjekovnih državica, bila u sastavu države Travunije.

Vremenom će se Trebinjem i cijelom Travunijom raširiti naziv Hum, čija će vlastela igrati značajnu ulogu, prvo u državi Nemanjića a kasnije i Kotromanića. Hum je bio dodjeljen Rastku Nemaniću na upravu, sve dok on nije otišao u monaštvo, postajući tako najveći srpski prosvetitelj Sv. Sava. Da je sjećanje na Sv. Savu bilo živo u Humu, govori i činjenica da se u XV vijeku Stefan Vukčić Kosača proglašava za hercega od Sv. Save.

Najstariji datirani mramor sa natpisom, jeste spomenik trebinjskog župana Grda iz sredine XII vijeka. Oblast Trebinja u to vrijeme već je dugo pod vlašću Nemanjića,a u vjerskom pogledu pripad srpskoj pravoslavnoj crkvi. Iz ovoga slijedi da se mramorje počelo razvijati  u pravoslavnom okruženju i za vrijeme jačanja srpske države pod Nemanjićima.

Što se tiče oblika mramorova, oni mogu biti u obliku ploče, sanduka, sarkofaga, čamca, stubova i krsta. Najveći broj nekropola mramorova skoncetrisan je u Hercegovini oko Trebinja, Bileće, Ljubinja i Stoca, zatim u istočnoj Bosni, a potom u centralnoj Bosni središtu srednjovjekovne bosanske države. Mramorje se nalazi još u zapadnoj Srbiji, Mačvi, Crnoj Gori i Dalmaciji.

Kotromanići će u XIV vijeku proširiti svoju vlast i na Hum, a mramorje će se iz Huma početi širiti cijelom teritorijom srednjovjekovne bosanske države. Svoju ekspanziju mramorje će doživjeti u XV vijeku. To je period kada se klešu najljepši i ukrasima najbogatiji mramorovi, a takođe tada se javlja najviše spomenika sa natpisima. Ti natpisi su pisano na ćirilici, narodnim  jezikom pojedinih oblasti država Nemanjića i Kotromanića. Čitajući te natpise možemo da vidimo konfesionalnu pripadnost pokojnika koji su sahranjivani pod mramorovima.

Natpisi koji sadrže riječ „rab“ ili „raba“ božija pripadaju pravoslavnim vjernicima. Tako npr. imamo jedan natpis iz okoline Stoca koji spominje „rabu božiju Mariju“ koja je bila supruga „popa Dabiživa“. Za kneza Radiča iz Dračeva stoji da je „smerni rab božiji i ktitor hrama ovog“.

Da je „rab“ tipična oznaka za pravoslavne, govori i natpis „raba božijeg župana Pribiša“, koji je živeo „u dane pravovernog kralja Vladislava“. Riječ je o kralju Stefanu Vladislavu Nemanjiću, ktitoru manastira Mileševa, koji je vladao od 1234-1243.

Potom, imamo mramorje sa kojih čitamo, da pod njima leže pripadnici državne „crkve bosanske“. Nadgrobni natpis gosta Milutina iz Humskog kod Foče kaže da „A se leži dobri gost Mišljen prave vjere bosanske“. Zanimljivo je, da iako je „crkva bosanska“ bila državna crkva bosanskog kraljevstva, postoje samo četri natpisa koja se odnosi na posvećene pripadnike crkve bosanske odnosno njeno sveštenstvo.

Mramorje od XV vijeka prihvataju i članovi  rimokatoličke crkve i prve generacije islamiziranih stanovnika Bosne i Hercegovine. Tako na jednom mramoru iz okoline Travnika piše da je to grob muža „ prave vjere rimske“, a na nadgrobnom natpisu Mahmuta Brankovića stoji da je „poginuo u boju despotovu“ i da je „blagoslovena ruka koja seče i pisa“

Mnoge nekropole stećaka nalaze se kraj crkvi, ili na mjestima gdje su u srednjem vijeku postojali crkvene građevine. Crkve savremene mramorju činile su s njima jednu cijelinu, bilo da su se mramorovi nalazili unutar njih ili da su ih okruživali, a ima i slučajeva gdje je mramorje uziđivano u crkve.

Postoje čitave nekropole koje su vezane za pojedine porodice, prije svega pravoslavne, kao što su nekropole u Radimlju kod Stoca, vezana za porodicu Hrabrena Miloradića, ili nekropola u Veličanima vezana za porodicu Čihorića.

Pisari natpisa na mramorju bili su ljudi raznih zanimanja, pa tako se spominju: kovači, dijaci, popovi, gramatici ili ljudi imenom i prezimenom bez oznake njihovog zanimanja. Nivo njihove pismenosti je varirao, od prilično nepismenih ljudi do sveštenika i feudalaca koji su bili pismeni, što se da primjetiti po njihovim natpisima. Ipak, najviše natpisa ne sadrži ime niti zanimnje njihovog autora.

Likovni sadržaj  mramorja je raznovrsan, pa tako na njima imamo hrišćanske simbole krsta, Bogorodice s djetetom, vaskrslog Lazara, svetu Jelenu, svetog Hristofora itd. Imamo prikaze jelena i konja kao simbola besmrtnosti, poznatim i u paganskim i u ranohrišćanskim vjerovanjima. Zatim, simboli svjetlosti, rađanja ili vaskrsenja izražene krstom, spiralama, vencem, polumjesecom ili rozetom, pa do prikaza tadašnjeg feudalnog društva preko prikaza grada, utvrđenja i kula sa scenama dvoboja, lova itd.

Baveći se porijeklom mramorja, neki arheolozi su mišljenja, da su znatno prije kamenih klesanih gromada, postojale drvene konstrukcije nad grobovima pokojnika. Takođe, neki arheolozi su skloni teoriji da, mramorje ima veze sa starim slovenskim pokrebnim običajem, kojeg su opisali neki arapski pisci iz X vijek. Po tim informacijama, pokojnika bi stavljali u čamac u kojem bi ih spalili. Zanimljivo je da ima mramorja koje po svom obliku liče na čamac, kao i to da su pod nekim mramorovima pronađeni pokojnici sahranjeni u čamcu.

Što se tiče istoriografije, u poslednjih više od stotinu godina, vodi se rasprava o vjerskom karakteru mramorja. Za vrijem Austro-Ugarske okupacije u BiH, forsirana je teorija o bogumilskom, nehrišćanskom karakteru stećaka. Pobornika te ideje ima i danas, ali generacije vrsnih naučnika su utvrdile da mramorovi nemaju nikakve veze sa bogumilstvom.

AUTOR: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Mramorje Stećci Srednji vijek