MOTIV HERALDIČKOG KRINA U GRBU KOTROMANIĆA | Plemenito

MOTIV HERALDIČKOG KRINA U GRBU KOTROMANIĆA | Plemenito

MOTIV HERALDIČKOG KRINA U GRBU KOTROMANIĆA


Motiv heraldičkog krina pojavljuje se u grbovima Kotromanića od vremena prvog kralja te dinastije - Stefana Tvrtka I. Jednostavnoj heraldičkoj slici nasleđenoj od oca, bana Stjepana II (ban Stefan II nije bio Tvrtkov otac nego njegov stric – B.R.), a koja se sastojala od jedne trake u polju i koju je i sam koristio kao ban, Tvrtko je po krunisanju dodao šest krinova, po tri sa svake strane trake. Razlozi za uvođenje krinova u kraljevski grb Bosne predmet su naučnih spekulacija, čija polazišta ponekad liče na opravdavanje zadate teme i sa zadatim ishodom. Jedan od novijih priloga dolazi od S. Džaje, koji se poziva na rad Sabolča de Vojaja i iz njega izvlači netačne zaključke: da je koncept srednjovekovnog ugarskog grba, kao kompozicija dva elementa (suverenitetskog i dinastičkog) u grb Bosne ušao neposredno i postupno, tako što je suverenitetski deo (dvostruki krst) prvobitno predstavljen na konjskoj aši na pečatima bana Stjepana i bana Tvrtka, a dinastički deo (polje sa krinovima) na štitu, potom da je domaći dinastički simbol, koji se nalazio u cimeru, vremenom spušten u polje štita, čime se dobila potonja verzija bosanskog grba sa ljiljanovom krunom u štitu. Ovome bi se mogle naći brojne zamerke, ali da se ovde zadržimo samo na nekoliko: na konjskoj aši, na pečatima banova Stjepana i Tvrtka, uopšte se ne nalaze dvostruki nego obični krstovi, što je u heraldičkom smislu kapitalna razlika, suverenitetski deo ugarskog grba koji se maršaluje sa dinastičkim poljem za vladavine Anžujaca ili Luksemburga nije patrijaraški krst („nova Ugarska") nego grb „Stare Ugarske“ (tj. polje razdeljeno naizmenično crvenim i srebrnim gredama) , kruna nije deo čelenke već oznaka ranga i suvereniteta, pa stoga teško može predstavljati dinastičku oznaku i u tom svojstvu „spustiti se u grb“ . Izvesni trag može da predstavlja sama stilizacija ljiljanove krune, jer - osim u ranom periodu, i to na malom pečatu iz 1389. i na aversu velikog pečata iz 1380. godine kralja Tvrtka I, kada se kruna prikazuje kao komponovana od po tri veća i dva manja vidljiva krina - njena najčešća predstava na novcu i pečatima jeste u formi starinske ljiljanove krune sa ukupno četiri krina, što stilski odgovara mnogo ranijem periodu (12-13. vek). Ovo nas navodi na pomisao da je motiv ljiljanove krune u Bosni ipak vezan za stvarni artefakt, i to znatno starijeg datuma nego što je Tvrtkovo preuzimanje kraljevskog dostojanstva i titula, a to opet sasvim dobro korespondira sa mišljenjem S. Ćirkovića o kraljevskom krunisanju Tvrtkovom. U svakom slučaju, motiv heraldičkog krina zastupljen je u Bosni krajem 14. i u prvoj polovini 15. veka sa stabilnošću, bez obzira na mutacije kraljevskog grba, do kojih je dolazilo smenom vladara. Sa likovnog aspekta, stilizacije i interpretacije krina u Bosni predstavljaju vrh naše srednjovekovne heraldičke umetnosti. To se posebno odnosi na minijature Hvalovog zbornika i Nikoljskog jevanđelja, kao i Daničičćevog jevanđelja i Mletačkog zbornika. U Bobovcu i Kraljevskoj Sutjesci nađeni su fragmenti dekorativne plastike sa motivima krina i ljiljanove krune izuzetne lepote, posebno ulomci nekadašnje lunete iznad druge dvorske kapije Bobovca, delovi kapitela donje palate i fragmenti natprozornika gotičke bifore gornje palate. Izvanredne su lepote i krinovi na vezenim fragmentima plašta Tvrtka I iz kraljevske grobnice u Arnautovićima kod Visokog.

U hrvatskoj heraldici motiv krina u grbu imaju pripadnici plemena Cvetkovića (zlatan krin u plavom), Svačića (prirodni krin na zelenoj stabljici u plavom), Obaljevića (u plavom tri neuređena srebrna krina), itd.


Motiv krina je u Srbiji i Bosni, posle pada srednjovekovne države, postepeno padao u zaborav. Pre heraldičkog oživljavanja posredstvom ilirskih grbovnika, nalazimo krin samo kao povremen i ornamentalni motiv, kao senku sećanja. Nije nam poznato odakle je autor izvornog ilirskog grbovnika preuzeo dva zlatna krina kao deo carskog grba Dušanovog, odnosno kao grba Nemanjića, ali je pojava krinova na grbu Imperium a Nemanide institutum u kapitalnom delu Paula Ritera-Vitezovića označila povratak ovog motiva, prvo diskretno, potom - s pojavom srpskog izdanja dela - znatno energičnije, ali još uvek bez pune svesti ili saznanja o njegovoj važnosti ili istorijskom i heraldičkom značenju. Ima osnova da se zakasnela renesansa heraldičkog krina kod nas poveže sa radom i delom Mihajla Valtrovića. To naročito dolazi do izražaja u dva njegova velika projekta: insignijama Ordena sv. kneza Lazara, osnovanog povodom 500-te godišnjice Kosovske bitke i miropomazanja kralja Aleksandra I Obrenovića u Žiči, i nacrtu za krunu i porfiru Kraljevine Srbije, načinjenim za krunisanje kralja Petra I, u Beogradu, 1904. godine. Valtrović se u ovom poduhvatu mogao osloniti na grb kraljevine Srbije iz 1882. godine, kada je obnovljena verzija grba Imperium a Nemanide institutum sa parom zlatnih krinova, onako kako su ga nekada davno preneli i od zaborava sačuvali ilirski grbovnici Paul Riter i Hristifor Žefarović, i spojena sa grbom nacije. Ta je renesansa bila, nažalost, kratkog veka. Već 1919. godine doneta je odluka, a da nemamo nikakvog saznanja šta je bilo presudno za njeno donošenje, da se krinovi izostave sa novog grba kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Do obnove grba je došlo na način koji se sa najmanje prava mogao očekivati - prisvojili su ga muslimanski separatisti Alije Izetbegovića! Preuzevši  grb srednjovekovne hrišćanske dinastije, prema kome su se njeni savremeni hrišćanski baštinici odnosili ignorantski, zlatan krin je postao znamenje novoproklamovanog nacionalnog korpusa Bošnjaka, emanirajući potpuno novim značenjem i simbolikom na prostorima Bosne i Hercegovine i Raške oblasti. U savremenoj teritorijalnoj heraldici Srbije krin je ređa pojava. Nalazi se u grbovima opština koje polažu pravo na istorijsko i/ili teritorijalno nasleđe Hrebeljanovića (beogradska opština Lazarevac, Despotovac), odnosno u mestima čija je lokalna slava povezana sa nekim od velikih Bogorodičinih praznika (Šabac).

 

Ovo je dio teksta preuzet iz knjige Dragomira Acovića „Heraldika i Srbi“, Beograd, 2008.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Bosna Kotromanići Grb Heraldika