MILEŠEVA I BOSANSKA MINIJATURA | Plemenito

MILEŠEVA I BOSANSKA MINIJATURA | Plemenito

MILEŠEVA I BOSANSKA MINIJATURA


HVALOV ZBORNIK

Rukopisi i minijaturno slikarstvo srednjovekovne Bosne odavno privlače pažnju naučnih istraživača — istoričara, istoričara umetnosti, lingvista, paleografa. Istraživanja su išla u različitim pravcima, nisu bila obavljana uvek sa istim intenzitetom, pa ni sa uvek isto uspešnim rezultatima. Minijaturno slikarstvo u Bosni, kao i stećci, zaista predstavljaju „tvrd orah“ za sve. Naime, komplikovane političke i crkvene prilike u srednjovekovnoj Bosni, kao i naglašena težnja ka očuvanju autohtonog, starog i usporeno prihvatanje novina u svim sferama kulturnog života, doveli su do neobičnih rezultata na planu umetnosti, do umetničkih simbioza koje ne spadaju ni u jednu istorijsku stilsku kategoriju, grupu, nisu građene u okviru poznatih normi umetnosti u srednjem veku. Detalji su uglavnom prepoznatljivi, ali uvek ima i manje jasnih, a sklop celine je po pravilu nov, neobičan i katkad nejasan po svojoj poruci.

Iluminirani rukopisi srednjovekovne Bosne nisu sačuvani u velikom broju. Brojnije su povelje bosanskih vladara i velmoža. Pa ipak, na osnovu poznatog materijala, mogle su do sada da se utvrde neke zajedničke osobine za sve rukopise, koje ih povezuju u zasebnu celinu. Najviše se otkrilo na planu jezika i pisma, mada ključno pitanje — gde su bili skriptoriji, gde su pisani ti rukopisi — nije dobilo odgovor, iako su poznata imena nekih pisara. Slikani ukras pojedinih bosanskih rukopisa studira se sve više, a objavljene su i prve sinteze sa pogledom na celinu.  Potpunom poznavanju, pa i zaključivanju, isprečile su se teškoće uobičajene kada je reč o rukopisima — oni su ra- suti po jugoslovenskim i evropskim bibliotekama. Do danas su neki definitivno istraženi, skoro svi u zemlji i u bibliotekama Italije, a drugi, naročito oni u Moskvi i Lenjintradu, čekaju moderna i potpuna istraživanja. To, razume se, ne dozvoljava da se minijaturno slikarstvo u njima prouči do kraja i da se skine sa bosanskih minijatura ona skrama koja smeta da ih sagledamo potpuno i jasno.

U traganju za pravom istinom istraživač se suočava sa raznim problemima koje nastoji da jedan po jedan reši. Ovom pripikom pred nama je vrlo komplikovano pitanje veza iluminacije bosanskih ćirilskih rukopisa sa minijaturnim slikarstvom u rukopisima nastalim u okvirima srpske države u srednjem veku, u stvari pitanje srpskih uticaja na umetnost Bosne i Humske zemlje. U starijoj literaturi često su iznošena mišljenja, ona su i dominirala — da su bosanske minijature rađene pod uticajem zapadne umetnosti, italijanske i dalmatinske, sa čvrstim oslanjanjem na autohtone tradicije, koje nisu baš jasno definisane. Teškoće u ovakvom zaključivanju — iako u njemu ima mnogo istine, pogotovo što su vrlo upadljivi zapadni stilski elementi, prvo romanički, a kasnije gotički, kao i političke veze sa Zapadom i crkvene sa Vatikanom — u tome su, što se nisu mogli naći direktni uzori, modeli, u slikarstvu italijanskih i dalmatinskih gradova, sem nekoliko izolovanih sličnih primera, što nije dovoljno, a izmicali su neki drugi, koji ne pripadaju istom stilskom krugu. Pri tome treba imati na umu da su skoro svi iluminirani rukopisi — sem dva-tri glagoljicom — pisani srpskom ćirilicom diplomatičkom minuskulom, koja je dobila neke bosanske specifičnosti. Takođe, autohtone tradicije u Bosni, koje osećamo u umetnosti minijature i naročito stećaka, ne možemo još uvek da raščlanimo, definišemo, da ih sagledamo kroz vreme i prostor. Njih više osećamo nego što ih znamo. Treća, srpsko-vizantijska, vidljiva komponenta u ikonografiji, stilu, ornamentici bosanskih rukopisa istaknuta je tek u najnovijoj literaturi.  Ona je razumljiva s obzirom na etničke i političke kontakte sa Srbijom i na uticaj istočnog pravoslavlja u crkvenom i verskom životu u Bosni i Humu. Te veze, međutim, nisu još dovoljno proučene. Danas još nije dovoljno poznata ni istorija pravoslavne crkve u Bosni, njen značaj i udeo u životu zemlje,  nisu dovoljno poznati sačuvani, a ni nestali spomenici, pomenuti u izvorima. Ma koliko to bilo teško, sigurno se može učiniti neki pomak u našim znanjima. To je i neophodno, jer je ta srpska i pravoslavna komponenta nesumnjivo uticala na formiranje neobične umetničke simbioze u Bosni.


KOPITAREVO JEVANĐELjE

Ne znamo gde su nastali bosanski iluminirani rukopisi, ali u razmišljanjima o njima i njihovim istorijama upada u oči, iz skromnih podataka koji nam stoje na raspolaganju, da su neki od njih bili izvesno vreme u srednjem veku — vek, dva, tri — u manastirima u dolini Lima ili u blizini. Divoševo jevanđelje iz prve polovine XIV veka, koje je pisao Manojlo Grk tridesetih godina XIV veka — pre 1335. godine — nađeno je u crkvi u Podvrhu iznad Bijelog Polja na Limu. Pisano je za Divoša Tihoradića, koji se pominje u poveljama Stjepana Kotromanića, bosanskog vladara, koji je osvojio Hum, nazivao se „gospodarem humskim“ i u ratu sa Srbijom prodro do Lima 1329. godine, a njegovi „bezbožni i pogani babuni“ pljačkali su tada manastir sv. Nikole u Banji Pribojskoj na Limu.  Kopitarevo jevanđelje, pisano na pergamentu kao i prethodno, u drugoj polovini XIV veka — drugi deo, Zbornik 12 meseci, pisan je na hartiji u XV veku — nalazilo se u XV veku u crkvi sv. Petra i Pavla u Bijelom Polju. Tada je u rukopisu dodat i kalendar sa pomenima sv. Save („prvog arhiepiskopa srbskog“ — l.230) i sv. Simeona („srbskog novog mirotočca — l.230 v). Vršene su i neke manje izmene u tekstu i dodata „začela".  Nikoljsko jevanđelje, danas u Dablinu, iz kraja XIV veka, ima neke osobine u tekstu pod uticajem srpskih pisara — kopista iz Rače, a u neko kasnije vreme je, kao i mnogi drugi rukopisi, prilagođeno za potrebe pravoslavne crkve.  O slikanom ukrasu Nikoljskog jevanđelja biće reči kasnije. Čajničko jevanđelje, pisano za Pavla Radenovića krajem XIV veka, u jeziku ima osobine karakteristične za istočnu Bosnu, a postoji mišljenje da je kasnije dodate beleške pisao neki pravoslavac.  Jevanđelje Tvrtka Pripkovića, rađeno u XIV veku u Pljevljima, danas u Lenjingradu, ima dva zapisa. Jedan je iz XIV veka pisara Pripkovića, koji za sebe kaže da je „krstjanin“, dakle član „bosanske crkve“, i drugi iz XVI veka, u kome se neki pravoslavac o njemu pogrdno izražava, ali i on dodaje neke delove da bi prilagodio tekst pravoslavnom obredu.  Dobija se utisak da su sve nedaće preživeli oni bosanski rukopisi, pisani ćirilicom, ili većina, koji su mogli da budu korišćeni u pravoslavnom obredu, bilo da su tako urađeni od početka, bilo da su kasnije modifikovani. Takav je slučaj i sa Srećkovićevim jevanđeljem iz kraja XIV          veka, čija se dva lista danas nalaze u SSSR-u, a glavni deo je nestao, ali se po starijim opisima zna da je bilo adaptirano za potrebe pravoslavne crkve, dodata su začela i konec. Tako je i sa Vrutočkim jevanđeljem iz kraja XIV veka, koje sadrži nešto kasnije naslove, a u HVIII veku se još nalazilo u manastiru Trojice pljevaljske. Ja sada neću ulaziti u problem varijante jezika, pošto je uočeno da su neki od ovih rukopisa pisani ikavskom varijantom — Vrutočko, Nikoljsko, a neki ijekavskom, dakle istočnom, bližom Srbiji — Divoševo, niti u analizu porodice bosanskog stabla rukopisa, o čemu reč imaju filolozi.  Treba i ovde pomenuti da su filolozi utvrdili da se revidiranje tekstova vršilo po grčkim tekstovima, i to i carigradskim i drugim, posebno svetogorskim. Prisustvo bogumilske jeresi nije vidljivo ni u tekstovima, niti u njihovim ilustracijama. Čak ni rukopisi koje su pisali potpisani „krstjani“ Tvrtka Pripkovića, Batalov, Hvalov, Radosavov, nemaju te elemente, već se čak, kao u Hrvojevom misalu pisanom glagoljicom, pominje „sveta rimska crkva“.

Ostajući u domenu minijatura u bosanskim rukopisima nastalim u XIV i početkom XV veka, pokušala sam da nađem u repertoaru slikanih motiva zajedničke elemente, a ovom prilikom samo one koji bi ukazivali na veze sa srpskim minijaturama. Njihov broj je veliki. Tako, na primer, počev od odnosa teksta i slika, karakteristično je organizovan početak jevanđelja — jer radi se o četvorojevavđeljima. Na levoj verso strani naslikan je ili nacrtan lik jevanđeliste, ili njegov simbol — vo, orao, lav, anđeo, a na sledećoj recto strani slikana je zastavica i veliki ukrašen inicijal na početku odgovarajućeg teksta. Tako je u Kopitarevom, jevanđelju Narodne biblioteke br. 95 (izgorelo), u Nikoljskom, Daničićevom, Grujićevom, Mletačkom i Hvalovsm zborniku. Takav način je bio uobičajen u srpskoj i vizantijskoj umetnosti, a ranije u karolinškoj na Zapadu, što opet znači poreklo u ranovizantijskoj umetnosti. Zato mišljenje koje se provlači u literaturi — da su četvorojevanđelja karakteristična za Bosnu, a jevanđelja aprakosi za Srbiju, i na osnovu čega se nekad i određuje poreklo pojedinih rukopisa, nema dovoljno osnova, jer vidimo da su bosanska četvorojevanđelja organizovana kao srpska. Čini mi se da zablude potiču od Miroslavljevog jevanđelja, koje je aprakos i koje je, i tekstom i slikom, osčavilo duboke tragove u rukopisima Srbije i Bosne, kao njihov zajednički prauzor. Pojedini inicijali Miroslavljevog jevanđelja imitirani su u bosanskim rukopisima još u XIV i XV veku. Stabla slova, velikih inicijala, vezana u čvorove i petlje, slova sa pticama, inicijali u obliku šake koja drži biljni ornament, poznati su u Miroslavljevom jevanđelju i kasnijim rukopisima, te su skoro opšte mesto u iluminaciji. Inicijali sa stablima vezanim u čvorove, slikani u mnogobrojnim srpskim rukopisima, karakteristični su, takođe, i za Nikoljsko jevanđelje, Kopitarevo jevanđelje, i jevanđelje Narodne biblioteke br. 95, Vrutočki, Mletački i Hvalov zbornik, Hrvojev misal. Pravougaone zastavice na početku tekstova, sa upisanom vrežom u vidu osmice i sa lepezastim velikim lišćem, sa ucrtanim okcima, nalaze se u bosanskim rukopisima Tvrtka Pripkovića, Divoševom, Kopitarevom, Mletačkom i Hvalovom, a i u poznatom srpskom rukopisu iz polovine XIV veka, četvorojevanđelju Nikole Stanjevića u Hilandaru. Zaglavlja sa upisanim prepletima u jevanđeljima Tvrtka Pripkovića, Nikoljskom, Narodne biblioteke br. 95, Kopitarevom, preuzeta su iz srpskih rukopisa iz HŠ i XIV veka, gde postepeno narastaju i dobijaju sve dominantnija mesta krajem XIV i tokom XV veka. Dobro su poznati isti i slični kameni prepleti na fasadama moravskih crkava iz istih vremena. Stilizovani krilati lav, simbol jevanđeliste Marka, slikan u četvorojevanđelju Narodne bibliteke br. 95, Srećkovićevom, Kopitarevom, Nikoljskom, Mletačkom i Hvalovom zborniku, često sa krilima slepog miša, možda preuzet iz zapadnjačke minijature, sreće se istovremeno kao motiv u srpskoj umetnosti, u kamenu u Morači i Hilandaru, na Lazarevoj priprati, ali i na stećcima.


NIKOLjSKO ČETVOROJEVANĐELjE

U malobrojnim slikanim figuralnim kompozicijama u bosanskim rukopisima mešaju se istočna i zapadna ikonografska rešenja. Karakteristično je Kamenovanje sv. Stefana u Hvalovom zborniku (l.171 v) kao ilustracija Dela apostolskih. Naslikan je klečeći sv. Stefan, srušen pod udarcima kamenja koje na njega baca masa ljudi, i figura sv. Pavla koji stoji sa strane i posmatra. To je ilustracija teksta Dela apostolskih (7, 55—60), ispisanog na istoj strani. Ilustracija ima svoju legendu ispisanu zlatnim slovima: židove svetago Stjepana kameniem pobiše. Kamenovanje sv. Stefana nije uobičajeno u zapadnoj ikonografiji, gde je svetac obično predstavljan stojeći sa kamenom u ruci, svojim atributom. Kamenovanje u srpskoj umetnosti slikano je na freskama, skoro na isti način u Žiči i Dečanima u XIV veku, a bilo je sigurno predstavljeno i u drugim crkvama, u kapelama posvećenim sv. Stefanu, samo nije sačuvano, ili sasvim fragmentarno, ili kasnije preslikano kao u Morači (Studenici, Mileševi, Sopoćanima). U srpskoj umetnosti XVI i XVII veka slikano je još uvek po istoj ikonografskoj shemi.

Uticaj srpske ikonografije vidljiv je i u sceni Vaznesenja Hristova u Hvalovom zborniku (l.162 v) i Mletačkom zborniku (ll.155—155 v), kao ilustracije početka Dela apostolskih (1, 9—11). Zanimljivo je da je među malobrojnim slikanim scenama u ovim rukopisima naslikano Vaznesenje, kome je Mileševa posvećena. Vaznesenje u Mletačkom zborniku prikazano je u vidu retke scene u kojoj Hristos blagosilja učenike pre Vaznesenja, sa 11 apostola — jer je Matija kasnije pristupio. Ista tema naslikana je monumentalno kao Blagosiljanje apostola pre Vaznesenja u Mileševi, u istočnom delu potkupolnog prostora. Danas je ta kompozicija mnogo oštećena (njen gornji deo preslikan je u XVII veku).  Ista tema — Blagosiljanje apostola — naslikana je i u Hvalovom zborniku (l.38), samo u sažetijem kompozicionom obliku.

Ovi nabrojani i drugi elementi srpske umetnosti XIV veka, zastupljeni u bosanskim rukopisima, mogli su do njih doći na dva načina. Prvi je putem zajedničkih praizvora, kao što je Miroslavljevo jevanđelje i grupa rukopisa oko njega, pre i posle njega. Mnogi slikani motivi, geometrijski, biljni, životinjski, ljudski, nama najbolje poznati iz Miroslavljevog jevanđelja iz kraja HP veka i spomenika rane raške škole u celini, produžili su živote u srpskoj i bosanskoj umetnosti. Drugi put je kraći i direktniji. Kulturni, crkveni i prepisivački centri u Srbiji i Bosni u XIV veku bili su u direktnim kontaktima, što je kao posledicu imalo uzajamno primanje uticaja. Bosanski rukopisi pisani su ćirilicom, neki pisari iz Srbije radili su u Bosni na dvoru kralja Tvrtka i drugih vladara. Tako, na primer, Tvrtko je iz Srbije doveo logoteta Vladoja koji je pisao njegove ćirilske povelje.  


MLETAČKI ZBORNIK

Bliži, tešnji kontakti ne samo između dveju država, Srbije i Bosne, već i njihovih kultura, došli su do jačeg izražaja u vreme vladavine kneza Lazara u Srbiji i kralja Tvrtka u Bosni. Ban Tvrtko krunisao se za kralja „sugubim vencem“ u Mileševi 1377. godine. Okolnosti njegova krunisanja nisu dobro poznate i sva znanja o tome oslanjaju se na kasnija kazivanja Mavra Orbinija, po kome je krunisanje u Mileševi obavio tamošnji mitropolit.  U nauci su ostale izvesne male rezerve u pogledu ovih podataka, ali su oni ipak od većine prihvaćeni. Za razmatranje odnosa Srbije i Bosne na planu umetnosti nema presudnu važnost gde je obavljeno krunisanje, u Mileševi, Žiči ili drugde, već ulazak Mileševe u granice njegove države. Tom prilikom ban Tvrtko je uzeo kraljevsku titulu „Stefana kralja Srbljem, i Bosne, i Pomorju i Zapadnim stranam“ i time jasno pokazao svoje pravo na srpsku vladarsku titulu u koju je uključio i Bosnu. Postavši kralj, Tvrtko je postao titularni Stefan, po ugledu na Srbiju, gde je to ime imalo simbolično vladarsko značenje. On je to ime zadržao za stalno, a i svi njegovi naslednici, svi bosanski vladari do propasti države i gubitka samostalnosti pod Turcima. Preuzeo je i dvorske službe i titule iz tadašnje Srbije — protovestijara, logoteta, stavilca. Bilo je i nekih preuzimanja heraldičkih znakova, pa izgleda da je lav na pečatima cara Uroša preuzet u Bosni, na primer na velikom zlatniku kralja Tvrtka. Smatra se da je taj zlatnik i kovan povodom krunisanja Tvrtkovog, a nađen je u gradu Mileševcu, kraj Mileševe.  Mileševac se prvi put pominje u vreme kralja Tvrtka I. U skromnoj bosanskoj heraldici, još nerazvijenoj, lav postoji sve do kraja samostalnosti i sreće se razbacano na stećcima, minijaturama — Nikoljskom jevanđelju, misalu Hrvoja Vukčića. Postojala su mišljenja da je Nikoljsko jevanđelje nastalo u Mileševi povodom krunisanja Tvrtka za kralja i da je za tu priliku napisan srpski rodoslov iz sedamdesetih godina.

U vreme Tvrtkove vladavine jedan deo zemalja, do tada u rukama strašnog Nikole Altomanovića, pripao je bosanskoj državi, dok je drugi deo pripao knezu Lazaru. U okvirima bosanske države našao se od 1367. godine veći deo Limske doline, sa Prijepoljem i Mileševom, koja je u tim granicama ostala i kasnije, u vreme vlasti Kosača.

Obale Lima u donjem toku prelazile su iz ruke u ruku, pa su kratko vreme u granicama Bosne bili Priboj i manastir Banja pribojska, da bi od 1405. godine ponovno bili u okvirima Srpske Despotovine. Višegrad i manastir Dobrun bili su u Bosni pod vlašću Tvrtka, i kasnije Pavlovića.  Tako je u granice bosanske države ušla ne samo Mileševa, već i drugi važni gradovi i manastiri u dolini Lima, u kojima je negovana pravoslavna crkvena umetnost; Bijelo Polje, sa crkvom sv. Petra i Pavla, centrom humske mitropolije, bilo je u neposrednom susedstvu. Značaj Mileševe, kao mesta u kome je sahranjen sv. Sava i gde je negovan njegov kult, bio je vrlo veliki za prilike u Bosni i legitimnost kraljevske titule. To se vidi i po tituli „hercega od sv. Save“ koju je uzeo Stefan Vukčić. O tradiciji vezanoj za Mileševu govore, istina, kasniji podaci i potiču iz Dubrovnika. Jaketa Palmotić, dubrovački pesnik i poklisar, 1667. godine stihovima u svome radu „Dubrovnik ponovljen“, kojima opisuje svoje putovanje u Carigrad kroz Srbiju, pominje i grobove bosanskih kraljeva u Mileševi,  što govori o kasnijoj tradiciji u kojoj su se identifikovali srpski i bosanski vladari.

„i kraljevi vrijedni i znani

ki u Bosni kraljevahu

od starine ukopani

u crkvi se toj viđahu.“

Za razumevanje mnogobrojnih elemenata u bosanskim srednjovekovnim rukopisima, zajedničkih za tadašnju srpsku i bosansku umetnost i kulturu — jezik, ćirilsko pismo, sklop inicijala, tip i dekoracija zastavica, neka ikonografska i stilska rešenja — put vodi na obale reke Lima. To je reka u čijoj dolini su se rađali i razvijali mnogi pravci i spomenici srpske umetnosti, i koji su tokom istorije prelazili u granice bosanske države i bili prenosioci srpske kulturne i crkvene komponente. Pri tom, treba misliti na prvom mestu na Bijelo Polje i za njega vezano Miroslavljevo jevanđelje — koje je od kapitalnog, određujućeg značaja za iluminaciju bosanskih rukopisa — i na Mileševu, koja ulaskom u okvire države bana Tvrtka postaje verovatno i hram njegovog krunisanja, sugubim vencem, dokaza njegovih želja za jedinstvom dveju država, srpske i bosanske. I koliko u prvom slučaju, u Bijelom Polju, imamo sreće, jer imamo sačuvano Miroslavljevo jevanđelje, te možemo i običnom komparativnom metodom da nađemo korene, izvore mnogih motiva bosanskih minijatura u Miroslavljevom jevanđelju, u drugom slučaju, sa Mileševom, ostavština nam ne ide na ruku. Najbolje bi bilo da su sačuvani neki slikani rukopisi nastali u mileševskom skriptoriju u XIV veku. Njih bismo lako poredili sa bosanskim rukopisima i potvrdili naše pretpostavke. Ali, to, na žalost, nije slučaj. Mileševski skriptorij je sigurno bio rano organizovan, s obzirom da je Mileševa bila i zadužbina kralja Vladislava, mauzolej u kome su bili sahranjeni i kralj Vladislav i sv. Sava, i mesto kulta sv. Save. Potrebe za knjigom u Mileševi bile su velike i za njenu crkvenu liturgijsku ulogu, a i za sve druge koje je jedan srednjovekovni manastir toga značaja podrazumevao. Ona je bila i književno i duhovno središte.  Sačuvano je malo rukopisa sigurno nastalih u Mileševi. Istraživanja o pisarima, njihovom pismu, deobi „ruku“ i skriptorijima na osnovu analize, uglavnom paleografske samog pisma, vrlo su uspešna,  ali taj mukotrpan posao ne može brzo da se odvija i još je na početku. Pri tom, pismo mileševskih pisara iz HŠ i XIV veka nije još identifikovano. To će sigurno biti urađeno jednog dana, i to verovatno prvo pismo iz kasnijeg perioda, naročito iz XVI veka, jer za to vreme ima mnogo više podataka. Trebaće puno više vremena da se utvrde ličnosti pisara i njihovi radovi iz HŠ, XIV i XV veka. Ipak, indirektnim putem može se sagledati književna i prepisivačka aktivnost u Mileševi. Sigurno je da je za razvoj Mileševe kao prepisivačkog, a pogotovo književnog centra, bio od izuzetnog značaja prenos moštiju sv. Save iz Trnova, u Bugarskoj, u Mileševu 1237. godine. Književnost u službi kulta bila je određena i tematski. Istoričari književnosti smatraju da je tu nastala i najstarija Služba sv. Savi, sa elementima prenosa moštiju i, posebno, Služba prenosu moštiju svetog Save. Karakteristično je da su jedini poznati prepisi te službe nastali u Polimlju i Hercegovini. Jelena Anžujska naručila je još 1295. godine u Mileševi prepis Krmčije svetog Save. U Mileševi su nastali, verovatno, i Kratko žitije sv. Save sa translacijom iz treće četvrtine XIV veka, i Prološko žitije u sklopu Službe sv. Save. Tamo je verovatno prepisivan Tipik jerusalimski u kome se pominje čitanje Žitija svetog Save od Domentijana, a kasnije i Žitije svetog Save od Teodosija, rad mileševskog dijaka Vladislava, danas u sarajevskoj staroj pravoslavnoj crkvi, pisano 1508. godine, u „u vremenu teškom, za vladavine zakonoprestupnog, svetoj Trojici hulnog, hrišćanima nesnosnog i zločastivog turskog cara Bajazita“.  Mnogo više podataka ima o prepisivačkom radu, dakle o skriptoriju, iz kasnijih vremena, naročito iz XVI i XVII veka.

Sredinom XVI veka, 1544. godine, u Mileševi je osnovana i štamparija, koju su mileševski kaluđeri nabavili u Veneciji i preneli u Prijepolje. Ona je zasnovana na vekovnim prepisivačkim tradicijama. Nova tehnika omogućila je brže izdavanje knjiga — istina malo ih je sačuvanih — za povećane potrebe. Ilustracije i dekorativni motivi u zastavicama sadrže mnogo elemenata karakterističnih za srpske srednjovekovne rukopise i njihovu slikanu iluminaciju. U blizini, u Goraždu, u manastiru sv. Đorđa na Drini, zadužbini hercega Stefana, radila je takođe od 1519. godine štamparija, doneta iz Venecije, iz koje je izašlo nekoliko sličnih knjiga.

U traganju za još nevidljivim putevima jasnih uticaja srpske iluminacije na bosansku, jedan od njih vodi u mileševski skriptorij iz kraja XIV i početka XV veka. S obzirom da su se u njemu sigurno sprovodile one ideje koje su stvarane u Mileševi  i karakteristične za nju kao umetničku celinu, tragamo i za sličnošću Mileševe kao umetničkog spomenika, sa svim što to podrazumeva — arhitektura, freske, primenjena umetnost — sa umetnošću u zemlji Kosača, u kojoj su i nastali iluminirani rukopisi o kojima govorimo.

Posle raspada Srpskog Carstva, inkorporiranjem Mileševe u okvire bosanske države, krunisanjem Tvrtka za kralja u njoj i preseljenjem sedišta mitropolije u nju, Mileševa je postala i sedište pravoslavlja u Bosni i kao da se tada i težište mnogih zbivanja pomerilo na tu stranu. Značajnu ulogu u crkvenom i duhovnom životu zadržala je dugo — prvo za vreme vladavine Kosača, na čijoj se teritoriji nalazila, a zatim i kasnije, za vreme turske vlasti, naročito u Hercegovini. Ta njena velika uticajna uloga u zemlji Kosača uočena je na planu arhitekture.  Glavne crkve, koje su podigli Sandalj Hranić i Stefan Vukčić — Goražde, Šćepan-Polje, Smokovac, Podi, Savina, sadrže varijantu obnovljenog raškog plana hrama, kome pripada i Mileševa — jednobrodna crkva sa niskim transeptom — u vreme dominacije moravskog trikonhosa. Kao katedralni hram u zemlji Kosača, Mileševa je bila i stalni uzor i direktno je uticala i na plan i na kult, te je većina hramova vezana za kultove negovane u Mileševi, što svakako nije slučajno — Sv. Sava u Savini, Sv. Stefan u Herceg-Novom, Sv. Srđ i Vakh u Podima, Sv. Stefan na Šćepan-Polju. U XVI veku ova pojava je dobila znatno šire razmere.

Povezanost umetnosti u dolini Lima s drugim delovima zemalja Kosača može se videti i u drugim granama umetnosti. Duž Lima i u njegovom slivu, podignut je veliki broj nadgrobnih spomenika-stećaka. Pojedine nekropole, kao ona u Bučju, pokazuju jaku povezanost sa hercegovačkom grupom stećaka. Oni su čak bliži hercegovačkim nego stećcima iz okoline Novog Pazara i Sjenice.

To govori o jedinstvenosti oblasti Ksača u XV veku, zahvaljujući dobrim delom i pravoslavnoj mileševskoj mitropoliji, pod čijom jurisdikcijom su bile njihove zemlje. Uticaj srpskih nadgrobnih spomenika i nadgrobne tematike i ikonografije na freskama iznad njih, na stećke, prvenstveno one u Hercegovini, na kojima su se isti oblici i teme pretvarali u specifičnu kamenu varijantu, dolazio je preko Mileševe i drugih mauzoleja iz limske doline (Banje pribojske, Sv. Petra i Pavla u Bijelom Polju). Preko Mileševe je išao i put do velikih raških spomenika u dolini Ibra: Žiče, Studenice, Graca, Sopoćana. Ploče i sarkofazi sa pokojnicima sa dignutom rukom u stavu molitve, štitovi, mačevi i strele, krstovi, rozete, loze i spirale, krinovi pripadaju repertoaru srpskih nadgrobnih spomenika i njihovih nadgrobnih slika. To su i osnovne teme i motivi stećaka u Bosni, a naročito u Humu. U prenošenju nadgrobne ikonografije — bez obzira na stil i druge zapadne uticaje iz primorja — limska dolina sa Mileševom, centar kulta i mitropolije, imala je veliki, još nesagledan značaj.

 

IZVOR: Jovanka Maksimović, Mileševa i bosanska minijatura, Mileševa u istoriji srpskog naroda – Međunarodni naučni skup povodom sedam i po vekova postojanja , juni 1985, Beograd 1987.

PRIREDIO: Boris Radaković 

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg