Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi | Plemenito

Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi | Plemenito

Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi


slike

Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi
Marian Vencel, Ukrasni motivi na stećcima – Krstovi

Danas je poznato 438[1] stećaka na kojima krstovi čine glavni element ukrasa. Osim toga, postoji gotovo 200 stećaka na kojima krstovi čine sporedni element ukrasa. Možemo, dakle, zaključiti da su krstovi jedan od najčešćih oblika ukrasa na stećcima, premašujući po broju motiv polumjeseca, koji je takođe često zastupljen. Treba naglasiti da ovo protivrječi onome što se ranije vjerovalo. Spomenici u obliku krsta, takođe brojni, nisu posebno obrađeni u ovoj studiji.

S obzirom na veliki broj varijanata krsta na stećcima, ovdje ćemo se osvrnuti samo na neke od tih varijanti. One odgovaraju redoslijedu na tablama, na kojima su poredaneod najjednostavnijih krstova (sa jednakim krakovima) do onih sa produženjima ili dodacima na jednom ili više krakova.

Krst sa jednakim krakovima je izrađen u tehnici urezivanja ili izveden u reljefu (T. XXIII). Sasvim je razumljivo da je ovakav krst najčešće izveden u krugu. Oko Stoca i Ljubinja urezani krst u krugu ukrašen je još nekim geometrijskim elementima (T. XXIII, 3, 4, 12). Jedan primjer krsta sa jednakim kracima je malteški krst, koji se predstavlja i na izduženom stablu (T. XXIV) On preovladava u Dalmaciji i susjednim krajevima, gdje se javlja na vertikalnom kamenu uz ploču (T. XXIV, 7, 17). U Popovom polju, u zaleđu jadranske obale, malteški krst je izveden na visokom stubu sa kvadratnim blokom na vrhu (T. XXIV, 8, 6). Donji krak malteškog krsta može imati razvijeno postolje, koje možda simbolizira brdo Golgotu (T. XXIV, 19-26). Ovo vodi do antropomorfnog oblika, gdje se brdo pretvara u rastavljene noge (T. XXIV, 27).

Krst sa kružnim dodacima na krakovimajavlja se u najjednostavnijem obliku kao krst sa jednim krugom na vrhu (T. XXVI, 25-27; T. XXVII, 16, 17). To je egipatski hijeroglif koji znači život „život“. On je u srednjem vijeku predstavljao znak planete Venere. Češći je krst sa tri ili četiri kruga, čiji se brojni primjeri nalaze u gorovitoj okolini Kalinovika (T. XXVII, 26; T. XXIX, 15, 20, 23). Slični krstovi javljaju se prema sjeverozapadnom dijelu Popovog polja, oko Hutova (T. XXVIII, 25; T. XXIX, 17), kao i u blizini Gacka i Bileće (T. XXVIII, 39; T. XXIX, 18, 19). Vrijedno je spomena da seljaci sjeverno od Popovog polja još uvijek vode svoje blago na ispašu u Kalinovik, i moguće je da je to bio slučaj i u srednjem vijeku.

Krst sa stablom i krakovima formiranim od trostruke trake (T. XXXII, 5-13), najčešće oko Nikšića i Bileće, vjerovatno duguje svoje porijeklo krstu na sjevernom portalu manastira u Dečanima, na Kosovu i Metohiji, koji je podignut između 1327. i 1335. Bogatiji, lisnati krst, lociran u oblasti između doline Neretve i Stoca (T. XXX, 25-30; T. XXXI), bio je, izgleda, preuzet sa rezbarije i, najvjerovatnije, unesen u ovu oblast importom sikulo-arapskih kovčežića od slonovače. Ovaj krst bio je poznat u vizantijskoj umjetnosti od XI vijeka, gdje je bio upotrebljavan za ispunjavanje kruga. Na sikulo-arapskim kovčežićima i na stećcima krst nije upotrebljen za ispunjavanje kruga, već kao slobodan motiv.

Dvostruki, trostruki i ponovljeni krstovi najčešći su sjeverno od Neretve, od Ljubuškog do Sinja(T. XXXII, 17, 18, 20, 21, 26, 27; T. XXXIII, 1-7). Isto područje može se pohvaliti najvećim brojem svastika (T. XXXIII, 8, 13, 14, 17; T. XXXIV, 1-3, 5, 6, 9, 10, 12, 17). Mada neke varijante svastike liče na tau-krst (T. XXXIV, 17), koji je rasprostranjen na drugom području. On se u pojedinačnim primjercima javlja od centralne Hercegovine do istočne Bosne. U nekim slučajevima je sličan štapu. Jedini približno datirani nadgrobni spomenik sa tau-krstom potiče iz Zgunja na Drini (T. XXXIV, 20). Njegov natpis spominje „Ostoju krstjanina“. Turski izvori iz 1534. spominju baštinu upisanu na ima Ostoje krstjanina iz Donje Zgunje u nahiji Osat. To znači da je on 1534. godine bio živ ili je već bio umro, a zemlja je još bila vezana za njegovo ime. Prema tome, spomenik može biti datiran sasvim okvirno, od 1468. do 1534. Njegov oblik odaje turski uticaj. Može se, dakle, pretpostaviti da tau krst predstavlja kasni element ukrasa stećaka.

Jedno značajno zapažanje nameće se u vezi sa položajem krsta na nadgrobnim spomenicima. Kada je predstavljen na horizontalnoj strani spomenika, krst je, gotovo bez izuzetka, upravljen prema zapadu. To je povezano sa položajem pokojnika pod pločom, koji leži glavom prema zapadu. Krst je postavljan iznad lica pokojnika.

Krst je ponekad prikazan u čvrstoj vezi sa lozom. Ovaj prikaz obiluje hrišćanskim simbolizmom. 



IZVOR: Marian Wenzel, Ukrasni motivi na stećcima – Ornamental motifs on tombstones from medieval Bosnia and surrounding regions, Sarajevo 1965.

PRIREDIO: Boris Radaković



[1] Danas ih siguro ima više, te 1965. godina kada je objavljena knjiga Marian Vencel iz koje smo preuzeli tekst o krstovima na stećcima bilo ih je 438.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Stećci Mramorje Relikvije