Ktitorska delatnost Stjepana Vukčića Kosače | Plemenito

Ktitorska delatnost Stjepana Vukčića Kosače | Plemenito

Ktitorska delatnost Stjepana Vukčića Kosače


Odavno je uočeno da valjano razumevanje verske politike velikog vojvode i hercega Stjepana Vukčića Kosače umnogome počiva na uvidu u složenu geopolitičku stvarnost zemlje kojom je vladao. U toj zemlji, po Stjepanovoj tituli nazvanoj poznije Hercegovinom, živeli su sledbenici učenja crkve bosanske, katolici i pravoslavni. Njihove veroispovesti bile su istorijski duboko utemeljene u samim oblastima što su ulazile u sastav hercegove teritorije. S druge strane, neke od njih nalazile su veću ili manju potporu u crkvenim središtima iz bližeg i daljeg susedstva, odnosno u okolnim državama. To okruženje, uz sve naglašeniju ulogu turske carevine, imalo je znatnog uticaja na sudbinu hercegove zemlje. Razumljivo je stoga da su i unutrašnje i spoljašnje prilike navodile Kosaču na danas teško razumljive kompromise i neočekivane obrte poteza u sferi religijske politike. Međutim, ma kako da je bio vlastoljubiv, Stjepan Vukčić nije bio zaokupljen samo pukim održanjem na vlasti i širenjem svoje moći. Kao pravi izdanak onoga doba, on je brinuo i o spasenju vlastite duše. Zbog toga se moramo suočiti s veoma složenim problemom razdvajanja njegovih političkom nuždom iznuđenih aktivnosti od samovoljnog, ličnom religioznošću potaknutog delovanja na crkvenom području. Problem je utoliko složeniji što postoji mišljenje da je herceg tokom vremena menjao svoja verska uverenja. Put do pouzdanijih odgovora vodi, bez sumnje, preko pažljivijeg razvrstavanja poznatih podataka o hercegu od svetog Save, njihovo prevrednovanje i sučeljavanje. Želja nam je da ovom prilikom podrobnije razmotrimo bar ktitorsku delatnost bratanca Sandaljevog, postavljajući je u širi kontekst vesti značajnih za proučavanje Stjepanovog veroispovedanja. Uistinu, prošlo je mnogo vremena otkako je shvaćeno koliki značaj za sagledavanje hercegovih religijskih nazora ima ta delatnost. Nažalost, ona se uporno zapostavlja ili potpuno prenebregava i u najnovijim raspravama o Kosačinoj veroispovesti i verskoj politici pisanim u pojedinim naučnim sredinama. Stoga se čini da je opravdano još jednom posvetiti pažnju do sada uglavnom uzgredno proučavanim ktitorskim nazorima i motivima Stjepana Vukčića.

Najrečitiji izvor o zadužbinarstvu hercega Stjepana predstavlja ktitorski natpis iz 1454. godine na arhitravnoj gredi iznad ulaza u crkvu Svetog Đorđa u Sopotnici kod Goražda. Prvobitno, greda je bila deo uništenog portala starijeg dela crkve. Od drevnog portala očuvao se i jedan kameni dovratnik, ukrašen prepletom osobenim za spomenike srpske moravske arhitekture. Prenesen na savremeni srpski jezik, starosrpski natpis glasio bi: “Leta 6954. ja sluga Hristu Bogu, gospodin herceg Stefan podigoh hram Svetog velikomučenika Hristovog Georgija; molite se njemu da se pomoli za mene grešnog vladici mome Hristu”. Na početku natpisa nalazi se krst s dve ukrsnice. Sve sumnje u autentičnost tog natpisa, koje je svojevremeno izneo Ćiro Truhelka, potonja nauka odbacila je kao potpuno neosnovane. Još u vreme izgradnje namenjen pravoslavnom bogosluženju, goraždanski hram Svetog Đorđa pokazuje veoma zanimljiv plan i arhitektonske oblike. Reč je o jednobrodnoj crkvi s polukružnom oltarskom apsidom i pravougaonim “raškim” pevnicama uz bočne zidove naosa. Ona je zasvedena gotičkim, u temenu oštro prelomljenim svodom, ojačanim rebrima koja počivaju na lezenama što nose plitke prislonjene lukove. Funkciju proskomidije imala je niša u istočnom delu severnog zida. Oltarski prostor je od naosa nekada bio odeljen zidanim ikonostasom s dvojim vratima, uklonjenim izgleda u XIX veku. Na unutrašnjim zidovima crkve tada su se još videli ostaci zidnog slikarstva o kojem sada svedoče samo tragovi dva sloja fresko maltera i ulomci fresaka “sahranjeni” u severnom delu porte. Stariji sloj verovatno potiče iz vremena hercega Stjepana. Na severoistoku crkve naknadno je dozidan mali paraklis, a na zapadu prostrana priprata.


Hram Svetog Georgija podignut je pod utvrđenim gradom na brdu Gradini nedaleko od Goražda u kojem je herceg često leti boravio. Još 1379. godine pominje se upravo u Goraždu prvi istoriji poznati član porodice Kosača. Grad se nalazio u pograničnom kraju važnom za odnose Kosača i Pavlovića, a nakon njihovog izmirenja sredinom 1439. godine pripao je vojvodi Stjepanu Vukčiću. Nešto više od deset godina pre izgradnje crkve Svetog Đorđa u Goraždu se pominje Gojsav gost (1440-1441). Taj dostojanstvenik crkve bosanske vršio je, u izvesnom smislu, i neke funkcije lokalne vlasti. Uz vojvodinog službenika (valiosus), on je, kao pismen čovek odobravao i nadzirao kretanje trgovačkih karavana u oblasti u kojoj se nalazila njegova “hiža”. Dubrovčani su se u više navrata početkom četrdesetih godina XV veka žalili na štete koje imaju od goraždanskih “patarena”. Da je nakon podizanja hercegove crkve u goraždanskom kraju dobijala na snazi pravoslavna vlastela svedočilo bi to što je pred hercegovom crkvom sahranjen knez Radoslav Širinić. Članovi njegovog roda pominju se u okolini Goražda u drugoj polovini XV veka.

U manastiru Savini kraj primorskog grada Novog, zimskog prestonog mesta Kosača, sačuvan je stari hram Uspenja Bogorodičinog kojeg je, bez sumnje, podigao herceg Stjepan. O Kosačinom ktitorstvu najizričitije svedoči opširni defter sandžaka Hercegovine (№ 484) iz 1585. godine. U pomenutom defteru je zapisano da je Savinu izgradio herceg. Podatak iz turskog deftera potpuno je u skladu s izgledom, veličinom i vremenom nastanka Bogorodičine crkve i slikarstva u njoj. Osnivajući manastir, ktitor je sagradio jednobrodni hram s polukružnom apsidom na istoku. Crkva je duga 10 metara i zasvedena podužnim gotičkim svodom, prelomljenim u temenu. Taj svod je po sredini ojačan jednim lukom što počiva na pilastrima. Niski pilastri u istočnom delu bočnih zidova pripadali su konstrukciji nekadašnje oltarske pregrade. U crkvi su sačuvana dva sloja fresaka, od kojih je onaj stariji iz hercegovog vremena. Po svemu sudeći rad dubrovačkog slikara Lovra Dobričevića, te freske pokazuju zanimljivu vizantijsko-gotičku stilsku simbiozu i mogu se datovati u sredinu XV veka. Njihov tematski program i ikonografija u osnovi su pravoslavni, sa tek ponekim detaljem zapadnog porekla. O tome da su krasile hram namenjen pravoslavnom bogosluženju, svedoče i srpski ćirilički natpisi koji imenuju naslikane teme. Iz istog vremena je i manja crkva, posvećena svetom Savi, podignuta nedaleko od Bogorodičinog hrama, na jednom uzvišenju. Vreme i mesto nastanka ove crkve, kao i njena posveta, navode na pomisao da je njen ktitor takođe bio Stjepan Vukčić Kosača. Od 6. aprila 1449. godine potiče najstariji dokument u kojem se taj Sandaljev sinovac tituliše kao“ herceg od svetoga Save“, a svoje duboko poštovanje prema mileševskom čudotvorcu on je iskazivao i ranije. Tražeći od kralja Alfonsa V potvrdu svojih poseda, Stjepan u povelji od 19. februara 1444. godine pominje manastir Mileševu, “gde je jedan sveti koji čini velika čuda” (dove sta un sancto che fa grandi miracoli).

Fragmenti fresaka nekog dubrovačkog gotičkog slikara, slični onima iz Savine, otkriveni su i u jednobrodnoj, deset metara dugoj crkvi s polukružnom apsidom, verovatno iz XV veka, u tvrđavi Đurđevici kod sela Prijeđela nedaleko od Foče. Tvrđava i varoš pod njom dobro su poznati iz pisanih izvora, a tamo je prebivao i herceg u zimskim mesecima. Otkriće pažljivo ozidanog groba u jugozapadnom delu crkve, za koji se pretpostavlja da pripada prvobitnom ktitoru, znatno obesnažuje pretpostavku da je ovaj hram – posvećen Svetom Đorđu, poput onog u Sopotnici – podigao Stjepan Vukčić Kosača.

Ne treba, međutim, odbaciti mogućnost da je herceg kao zadužbinar bio prisutan i u fočanskom kraju. S Kosačinom ktitorskom delatnošću mogao bi se, s dosta razloga, dovesti u vezu pomen crkve i poseda neke mitropolije u ćirilskom popisu carskog hasa Foče (Hoče), nastalom između 1465. i 1469. U njemu se beleže “Stup mitropolitov prema Hoče”, “Dvorište mitropolitovo više crkve”, “kaluđeri”, “Batev Do više crkve”, “Moišića baština više crkve” itd. To je navelo na zaključak da su pomenuti objekti i crkveno imanje “služili kraće vreme kao saborna crkva Mileševske mitropolije”, izmeštene iz svog prvobitnog sedišta zbog ugroženosti od Turaka. S obzirom na prisne veze hercega s mileševskim mitropolitom Davidom u vremenima pred pad Foče i njegove vladarske kompetencije, logično je pretpostaviti da je Sjepan Vukčić morao imati znatnu ulogu u eventualnom preseljenju mitropolijskog središta i obezbeđivanju uslova za njegovo delovanje. Fočanski kraj bio je nešto bezbedniji, ali i bliži središnjim delovima hercegove zemlje. To je moglo otvoriti širi prostor za misiju pomesnog arhijereja. Nadalje, valja ukazati na činjenicu da se matična obalast Kosača nalazila upravo u neposrednoj okolini Foče, o čemu će kasnije biti više reči. Stoga bi i u slučaju da je u Foči postojao samo metoh Mileševske mitropolije, a ne novo mitropolijsko sedište, bilo opravdano pretpostaviti ktitorsko učešće hercega od svetog Save u njegovom zasnivanju ili bar konačnom uobličavanju. Kosača je pokroviteljstvom nad značajnim mileševskim posedom, s vladičanskim dvorom i manastirskom crkvom, mogao da stvori, odnosno učvrsti veze grobnog hrama najvećeg srpskog svetitelja sa svojom postojbinom u kojoj je, bez sumnje, imao znatne baštine. Tim baštinama on je, svakako, neposredno raspolagao i upravljao. U Foči su u srednjem veku postojale bar dve crkve. Nažalost, biće da se od manastirskog hrama pomenutog u turskom popisu, za koji zna i narodno predanje, očuvao samo toponim Kaursko polje, na desnoj obali Ćehotine.

U podgrađima utvrđenih gradova ili u samim tvrđavskim zidinama istočne Hercegovine očuvalo se još nekoliko crkava povezanih s hercegovim imenom, ili bar narodno sećanje na njih. U poznatom utvrđenom naselju Samoboru na Drini nedaleko od Goražda, recimo, i pod gradom Ključem kod Gacka nalazile su se džamije koje su, prema tradiciji, bile podignute na temeljima crkava. Veruje se, ali bez ikakvih čvršćih argumenata, da su te crkve zadužbine hercegove, kao i hram u Toljevcu ispod Vratara. Isto tako, krajem XV veka turski izvori pominju crkvu u Kuknju, mestu koje se od 1423. godine javlja u izvorima kao jedna od “letnjih rezidencija” Kosača. Ni za ovu crkvu se ne može s verodostojnošću utvrditi da je zadužbina Stjepana Vukčića.

S druge strane, o neobičnoj crkvi u Zagrađu pod gradom Sokolom, iznad Šćepan Polja, moguće je s pouzdanjem govoriti kao o ktitoriji Stjepanovoj. S hercegovom ličnošću nju ne povezuje samo narodna tradicija. Crkva je sagrađena pod gradom koji se pominje prvi put u vreme Sandalja Hranića, 1419. godine, ali je pun prosperitet doživeo upravo u vreme hercega od svetog Save. Soko je bio Stjepanov “slavni dvor”, zapravo glavno prestono mesto, te je po redu navođenja dobijao prvenstvo u svim očuvanim poveljama Kosače. Zato je hercegovoj tituli i dodavana odrednica “de Sochol”, odnosno “de Zokol”. O neposrednoj i potpunoj funkcionalnoj povezanosti crkve s dvorom i Soko gradom svedoči činjenica da u blizini nije bilo drugih naselja.

Za hercega i njegovo doba mogu se, osim toga, vezati i osobenosti arhitekture crkve u Zagrađu. U pitanju je jednobrodni hram, koji se poput Mileševe sužava prema zapadu. Na istoku ima apsidu spolja trostranu, a iznutra polukružnu, i dve niše za proskomidiju i đakonikon. Oltarski prostor je od naosa odvojen oltarskom pregradom s tri otvora, sazidanom od kamena kad i crkva. Zapadni travej je zasveden gotičkim svodom oštro prelomljenim u temenu. Istog oblika su i prislonjeni luci pod kupolom, koja počiva na pandantifima i trompama, a iznutra je ukrašena nizom arkada i lukova. Još je Vojislav J. Đurić, izuzetno zaslužan za proučavanje umetnosti u državi Kosača, zaključio da ovako postavljena i ukrašena kupola odražava uticaje islamske arhitekture. Jasno je da su se oni mogli javiti tek u vreme hercega Stjepana, turskog vazala, sredinom XV veka. Podužni zidovi u unutrašnjosti i ikonostas oživljeni su nizovima slepih arkada. Trebalo je da one, kako se veruje, stvore upečetljiv arhitektonski okvir za zidno slikarstvo. Nema pouzdanih svedočanstava da je to slikarstvo ikada izvedeno, ali je utvrđeno da je unutrašnjost hrama bila malterisana. Osim gotičkih svodova, zidane oltarske pregrade i prislonjenih lukova, crkvu iz Zagrađa s onom iz Sopotnice povezuje još jedan arhitektonski element. Uz severnu stranu crkve sagrađena je prostorija, verovatno s ulogom paraklisa. Po tome što njen istočni zid nije konstruktivno povezan s crkvom i po tome što na severnom zidu hrama nema prolaza, jasno je da je do doziđivanja došlo tek nakon izgradnje glavne crkve. Ta činjenica, kao i okolnost da je hram iznutra bio malterisan, govore protiv tvrdnje, iznete u nauci, da crkva nije bila osvećena do turskog osvajanja Sokola 1465. godine. S druge strane, ako se uzmu u obzir lokacija hrama i monumentalno grobno obeležje u vidu stećka, pronađeno u njemu, izgleda sasvim prihvatljivom pretpostavka da je herceg gradio crkvu kao svoj nesuđeni “mauzolej”.

Izvan detaljnijeg razmatranja ovoga puta moraju ostati neke druge crkve koje se, poput Svetog Srđa i Vakha na Podima kod Herceg Novog, s više ili manje razloga takođe vezuju za zadužbinarsku delatnost Stjepana Vukčića Kosače. U svakom slučaju, one ne bi uticale na zaključak da su sačuvani pouzdani podaci samo o hercegovim hramovima namenjenim pravoslavnom kultu. Arhitektura tih crkava odražavala je duh podneblja i vremena u kojem su nastajale. U njima se, stoga, tradicije gotičkog i romaničkog graditeljstva primorja prepliću s rešenjima iz raških i moravskih hramova, pa čak i s nekim elementima islamskog graditeljstva. Sve one podignute su u istočnim, pretežno pravavoslavnim stanovništvom nastanjenim delovima hercegove zemlje.

 

IZVOR: Dragan Vojvodić, Ktitorska delatnost Stjepana Vukčića Kosače, Zbornik radova sa naučnog skupa: Šćepan Polje i njegove svetinje kroz vjekove, Berane 2010. (Ovdje je prikazan samo dio rada koji se direktno odnosi na hercegove zadužbine).

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Crkva Manastir Grad Ikona