Kralj Tvrtko I obnovitelj srpske državnosti | Plemenito

Kralj Tvrtko I obnovitelj srpske državnosti | Plemenito

Kralj Tvrtko I obnovitelj srpske državnosti

Kada je na vlast došao Tvrtko I Kotromanić (1353), nje- gova titulatura najčešće je glasila „ban bosanski” pa se na taj način u prvi plan stavlja Bosna i njena državnost.  Tvrtko I je istovremeno bio i „gospodin“ Soli, Usore i Humske zemlje, kao i njegov stric Stjepan II Kotromanić, ali kod njega tada još nije sazrela ideja da se proglasi za kralja Srba ili srpskih zemalja. Ovakva se ideja mogla roditi tek posle smrti kralja Vukašina i cara Uroša, a pogotovo posle zaposedanja južnih oblasti Nikole Altomanovića, koje su vekovima činile političko jezgro stare Srbije.  Na ovom prostoru bila je duboko ukorenjena ideja o neophodnosti postojanja srpske države i srpske državnosti, a takođe bila je još živa uspomena na kraljeve i careve iz dinastije Nemanjića. Odluka o uzimanju kraljevske titule pala je po svoj prilici odmah posle zaposedanja Trebinja, Konavala i Dračevice, početkom 1377. godine.  Ban Tvrtko I bio je tada gospodar znatnog dela starih zemalja Nemanjića, koje su se prostirale između Neretve i Lima, čija je ukupna površina bila veća od površine oblasti Bosne u užem značenju ove reči. Vladanje nad velikim delom starih zemalja Nemanjića obavezivalo je Tvrtka I Kotromanića da uzme titulu kralja, koja je decenijama pripadala Nemanjićima.

Za razliku od srpskih oblasnih gospodara, čiji je vladarski status bio svež i nestabilan, ban Tvrtko je poticao iz starog i priznatog vladarskog roda Kotromanića koji je decenijama davao banove Bosne. Uz sve to, on je po ženskoj liniji bio i daleki potomak Nemanjića, pošto mu je kralj Dragutin bio pradeda. Starina banskog roda Kotromanića, srodstvo sa Nemanjićima i vladanje nad velikim delom starih zemalja Nemanjića davali su za pravo Tvrtku I Kotromaniću da se kruniše za kralja. Krunisanje je obavljeno na Mitrovdan 26. oktobra 1377. godine u manastiru Mileševi, koji se tada nalazio u Tvrtkovoj državi.  Sam čin krunisanja izvršen je po pravoslavnom obredu, a obavio ga je po svoj prilici mileševski mitropolit i to sa znanjem tadašnjeg srpskog patrijarha Jefrema. Tada je kralj Tvrtko I uzeo i vladarsko ime Stefan, uobičajeno u dinastiji Nemanjića.  Njegova kraljevska titulatura bila je prilagođena titulaturi Dušanovog sina i savladara, kralja Uroša, a takođe i titulaturi kralja Vukašina. Upravo zbog toga Tvrtkova intitulacija, u povelji kojom potvrđuje povlastice Dubrovčana (10. IV 1378), glasi: „Stefan kralj Srbljem i Bosne i Pomorju i Zapadnim Stranama”.  Kralj Tvrtko I preuzeo je iz titulature cara Dušana, njegovog sina Uroša i kralja Vukašina sve što je mogao, a izostavio je sve što je morao. Iz razumljivih razloga on nije mogao biti kralj „Grka“, ali je zato bio kralj „Srbima“, obavezno Bosne, zatim, Pomorja i Zapadnih Strana. Poslednje dve teritorijalne odrednice preuzete su iz Dušanove carske titulature, pa su zbog toga morale da budu napuštene ili da dobiju novo značenje. Korekcije su izvršene već na pomenutoj povelji, koju je kralj Tvrtko izdao Dubrovčanima, gde se potpisao kao „Stefan Tvrtko u Hristu Bogu kralj Srbljem i Bosne i Primorju“. U potpisu su izostavljene „Zapadne Strane“, a „Pomorje“ je zamenjeno „Primorjem“, pod kojim se podrazumevao deo obale Jadranskog mora pod neposrednom vlašću kralja Tvrtka. U citiranom potpisu, kao i u intitulaciji, na prvom mestu su pomenuti „Srbi“, pa tek onda Bosna i ostale teritorijalne odrednice, što nedvosmisleno potvrđuje da su Srbi najvaž- niji deo u kraljevskoj titulaturi. Drugačije rečeno, vladaru Srba ili „srpske zemlje“ od davnina pripada legitimno pravo da nosi kraljevsko dostojanstvo i kraljevsku krunu. Ovde treba još primetiti da je „Srbe“ kao najvažniju odrednicu u vladarskoj titulaturi uveo Stefan Dušan, kada se proglasio za „cara Srba i Grka“, dok su Nemanjići pre njega bili kraljevi „srpskih zemalja“ i „pomorskih“. Po ugledu na cara Dušana, njegov sin i savladar Uroš bio je „kralj svim Srbima“, dok se Vukašin kao savladar titulisao kao kralj „zemlji srpskoj i svim Grcima i Pomorju i Stranama Zapadnim i svemu Disu“, ali i kao blagoverni kralj „Srbima i Grcima“. Titulature srpskih careva i kraljeva savladara bile su dobro poznate Tvrtku I Kotromaniću, pošto je on bio njihov savremenik. Uostalom, u oblikovanju kraljevske titulature Tvrtka I učestvovao je njegov učeni logotet Vladoje.

Logotet Vladoje sastavio je i obrazloženje kojim se opravdava Tvrtkovo krunisanje za kralja. Vladoje je inače poticao iz starih srpskih zemalja, a raspolagao je visokim obrazovanjem, koje je bilo neophodno logotetima, pa je mogao na lep način i u skladu sa učenjem hrišćanske crkve da obrazloži Tvrtkovo krunisanje. Prema saopštenom obrazloženju, božija milost darovala je Tvrtku da procveta kao blagosadna mladica u svom rodu i udostojila ga je dvostrukim vencem (,,sugubim“), da upravlja sa dve vladavine. Prvom i od davnina, u bogodarovanoj zemlji Bosni, a potom ga je Gospod Bog udostojio da nasledi presto svojih praroditelja, gospode srpske, zato što su ti praroditelji u zemaljskom carstvu carevali, ali su se na nebesko carstvo preselili. Tvrtko je potom video napuštenu zemlju svojih praroditelja, koja nema svoga pastira, pa je otišao u „srpsku zemlju“, želeći da učvrsti presto svojih roditelja i otišavši tamo, beše venčan Bogom darovanim vencem na kraljevstvo praroditelja svojih, da bude „o Isuse Hriste blagoverni i Bogom postavljeni Stefan kralj Srbljem i Bosne i Pomorju i Zapadnim Stranama“.  Odmah posle krunisanja Tvrtko je počeo „s Bogom kraljevati i učvršćivati presto Srpske zemlje, želeći da ono što je palo uzdigne i razoreno učvrsti“.

U poslednjih nekoliko rečenica, kao i u titulaturi, dato je obrazloženje kakva je prava imao Tvrtko na kraljevsku krunu Nemanjića i zašto se krunisao, a istovremeno je saopšten i njegov vladalački program. Novi kralj je najpre istakao da je njegovom rodu, pa i njemu lično, pripadala od davnina vladavina u zemlji Bosni, a pošto je bio i potomak Nemanjića koji su izumrli, onda ga je Gospod Bog odredio da nasledi presto Nemanjića, odnosno vrhovnu vlast, a sa njom i kraljevsku krunu ili „venac“ praroditelja. To nisu bile samo gole pretenzije, već stvarnost koja je mogla još više da dobije u svojoj punoći. U trenutku Tvrtkovog krunisanja niko od srpskih oblasnih gospodara nije imao veća prava na kraljevsku krunu od Tvrtka i što je bitno, niko od njih nije bio ni moćniji od novog kralja Srba, pa mu se nije ni mogao suprotstaviti. Uostalom, krunisanje je obavljeno na legalan način, pošto je Tvrtko primio kraljevsku krunu iz ruku jednog od najviših predstavnika Srpske crkve, verovatno mileševskog mitropolita i uz saglasnost srpskog patrijarha Jefrema. Ovako stečenu krunu niko od oblasnih gospodara u srpskim zemljama nije mogao da ospori, pa je zaista nikada niko nije ni osporavao, niti je posegnuo za njom. „Sveta kruna“ srpskih kraljeva ostala je u trajnom posedu dinastije Kotromanića, praktično do pada bosanske države pod vlast Turaka.  Jedino je poslednji kralj Stefan Tomašević zatražio i dobio drugu krunu od pape i to dve godine pre konačnog pada Bosne (1463). Sve do tog vremena bosanski kraljevi su krunisani krunom kralja Tvrtka I, koja se čuvala u gradu Bobovcu. Bila je to „sveta kruna“ (sacra corona), pa je kao takva transpersonalna, pošto se ne vezuje za jednu ličnost, već za kraljevsko dostojanstvo. Zahvaljujući prisustvu kraljevske krune i kraljevskog prestola, uzdignuta je vrhovna vlast u bosanskoj državi na viši nivo. Do Tvrtkovog krunisanja bosanska država je imala patrimonijalni karakter, tako da su sa banom u vladanju učestvovali i članovi njegove porodice, roditelji i braća. Ovakva se praksa napušta pošto je kraljevska vlast nedeljiva.

No i pored uzdizanja kraljevske vlasti, to ne znači da je ona uvek bila i dovoljno snažna da obuzda centrifugalnesnage u zemlji. Pred kraj XIV veka bosansku državu zahvatio je proces osamostaljivanja oblasnih gospodara, ali je država kao celina i dalje postojala. Ona se obično nazivala rusag kraljevstva bosanskog ili samo rusag bosanski, ali je ovaj termin služio i kao naziv za državni sabor. Vlastela okupljena na državnom saboru ili „stanku“, zaista su u tom trenutku predstavljala bosansku državu, koja ima staleški karakter. No, i pored velike moći državnog sabora i bosanskih velmoža, transpersonalnoj „svetoj kraljevskoj kruni“ pripadaju gradovi, zemlje i tributi, a potčinjeni su joj u načelu svi podanici i svi predstavnici državne uprave. Sa Tvrtkovim krunisanjem za kralja Srba, u državnu upravu uvode se određena zvanja, koja su postojala u državnoj upravi cara Dušana, a pre svega zvanja logoteta i protovestijara, kao i dvorska služba stavilca.  Vrhovna vlast za vreme kralja Tvrtka nastojala je da svoje odluke sprovede u delo preko posebnih izvršilaca, koji se nazivaju „ručnici“.  Ova je praksa brzo napuštena, zbog naglog jačanja oblasnih gospodara.

Kralj Tvrtko I nije se ograničio samo na uzimanje kraljevske krune i prateće titulature, niti pak na zvanja koja su postojala u državi Nemanjića, već je istovremeno preuzeo i najvažnija prava i obaveze srpskih kraljeva. Nastojao je da poštuje odredbe u ugovorima između Dubrovčana i kraljeva iz dinastije Nemanjića, pa je sa takvim obrazloženjem ukinuo i „trg soli“ u gradu Svetog Stefana, budućem Herceg Novom.  Kada se trudio da zaposedne grad Kotor i pošto je postao njegov gospodar, isticao je da je to grad njegovih predaka. U isto vreme primao je od Dubrovčana „dohodak srpski“ od 2.000 perpera, koji su oni ranije isplaćivali vladarima iz dinastije Nemanjića. Uz sve što je rečeno, kralj Tvrtko I je preuzeo na sebe i najtežu obavezu, da brani Srbe i srpske zemlje od stranih zavojevača, pa je poslao svoju vojsku na Kosovo 1389. godine, smatrajući da to nije samo borba između kneza Lazara i emira Murata, već da tamo rat protiv Turaka vodi njegovo kraljevstvo. Posle svega što je rečeno, nema nikakve sumnje da je srpska državnost, sa Tvrtkovim krunisanjem za kralja, osnažena u okvirima tadašnje bosanske države. Od tog vremena ona će nastaviti da živi, u nekim oblastima sa jačim a u nekim sa slabijim intenzitetom, sve do pada bosanske države pod vlast Turaka. Povodom rečenog mora se primetiti da srpska državnost nije doživela procvat kao u državi Nemanjića, iz jednostavnog razloga što kraljevi iz dinastije Kotromanića nisu uspostavili potrebnu saradnju sa Srpskom pravoslavnom crkvom, pa nisu uživali ni njenu podršku.

 

IZVOR: Dio teksta preuzet iz knjige Miloša Blagojevića, „Srpska državnost u srednjem veku“, Beograd 2011, naslov poglavlja u knjizi: „Obnavljanje srpske državnosti u bosanskoj državi“ str. 287-296.

PRIREDIO: Boris Radaković 

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg