KOTROMANIĆI | Plemenito

KOTROMANIĆI | Plemenito

KOTROMANIĆI


Dinastija Kotromanića vladala je srednjovekovnom bosanskom državom od sredine XIII veka, pa sve do njene propasti 1463. godine. Poreklo porodice nije pouzdano utvrđeno, a takođe je neizvesno da li su prvi bosanski banovi — Kulin, Stjepan i Ninoslav — bili njeni članovi. Kulin ban bio je u vezi sa Nemanjinom kućom preko svoje sestre koja je bila udata za humskog kneza Miroslava, brata Nemanjinog. Ban Matej Ninoslav prvi put se javlja u istorijskim izvorima 1233. godine, a poslednji put se pominje 1249. godine. Okolnosti pod kojima je završena njegova vladavina ostale su potpuno nepoznate. Kao vladar posle bana Ninoslava pojavljuje se Prijezda, prvi siguran član dinastije Kotromanića. Poznato je da je bio rođak Mateje Ninoslava, ali je neizvesno u kom stepenu srodstva. Sa titulom bana sreće se još za Ninoslavljevog života, a nije isključeno da je već tada povremeno dolazio na vlast. Neposredno posle sredine XIII veka, Prijezda I bio je pokoran ugarskom kralju Beli IV, i kao verni ugarski vazal vladao je jednim delom tada podeljene Bosne. Godine 1284. drugi deo Bosne, koji se sastojao od Usore i Soli, ugarska kraljica Jelisaveta ustupila je svom zetu, srpskom kralju Stefanu Dragutinu. Krajem iste godine došlo je do zbližavanja gospodara ova dva odvojena dela, sklapanjem braka između Dragutinove kćeri Jelisavete i Prijezdinog sina Stjepana, koga su dubrovački pisci nazivali Kotromanom (Sotromano). Ovo povezivanje sa srpskom „svetorodnom“ dinastijom dobiće svoj puni smisao gotovo čitav vek kasnije, kada se ban Tvrtko — pozivajući se na krvnu vezu — proglasio potomkom Nemanjića i krunisao za srpskog kralja.

Pored Stjepana, ban Prijezda I imao je još dva sina, Prijezdu IIi Vuka. Prijezda II delio je uz Stjepana vlast u Bosni do 1290. godine, dok se Vuku gubi svaki trag. Posle 1290. Prijezda II se više ne pominje i na čelu bosanske države ostaje samo Stjepan, koji je na vlast došao negde između 1287. i 1290. godine.

Oko 1302. godine, bana Stjepana I Kotromanića potisnuo je Mladen Šubić, brat bribirskog kneza Pavla Šubića, koji je još 1299. godine držao deo Bosne. Posle Mladenove smrti, 1304. godine, na njegovo mesto došao je Mladen II, sin Pavla Šubića, koji je tada postao „gospodar čitave Bosne“. Nakon smrti Stjepana I, nešto pre 1314. godine, u Bosni su izbili nemiri. Pošto se protiv banove udovice Jelisavete podigla jaka opozicija, ona sa sinovima odlazi u Dubrovnik, ali se još u vreme vrhovne vlasti Mladena II vraća u Bosnu, a njenog sina Stjepana Mladen II prihvata kao svog štićenika.


Stjepan II Kotromanić vladao je Bosnom najpre kao vazal Mladena Šubića, a zatim samostalno — od 1322. do 1353. godine. Posle pada Mladena II, ban Stjepan je za čitavo vreme vladavine ostao veran ugarskom kralju Karlu I i njegovom nasledniku Lajošu (Ludoviku) I. Posle smrti srpskog kralja Milutina, novembra 1321. godine, dinastički razdori u Srbiji omogućili su Stjepanu II da zaposedne Soli i Usoru, i kao „gospodin“ ovih oblasti prvi put se pominje u proleće 1324. godine. U proleće 1326, Stjepan II zajedno sa Dubrovčanima započinje rat protiv vlasteoske porodice Branivojevića, koji su iskoristili prilike posle smrti kralja Milutina i osamostalili se u Humu. Nakon ovog rata Dubrovčani su osvojili Pelješac i Ston, a banu Stjepanu pripali su ostali krajevi Huma sve do reke Cetine, zbog čega Stjepan počinje da se u svojoj službenoj tituli naziva i „gospodar humski“. Ovim osvajanjima, udvostručio je teritoriju bosanske države, tako da u jednoj povelji piše „da ban vlada zemljom od Save do mora i od Cetine do Drine“. U sukobu sa carem Dušanom 1350. godine, uspeo je da očuva svoju državu, a u borbama između Venecije i hrvatsko-ugarskih kraljeva (nema govora o nekakvim hrvatsko-ugarskim kraljevima, samo može biti riječi o ugarskim tj. mađarskim kraljevima a hrvatska, i to bez Dalmacije i Slavonije, je bila samo jedna od autonomnih oblasti kojima su upravljali Mađari – B. R.), vodio je kolebljivu politiku. Za njegove vladavine ojačao je u Bosni katolicizam, pošto je franjevcima dozvoljeno da šire svoju delatnost.

Iz najmanje tri braka, Stjepana izgleda nije nadživeo nijedan sin. Sa Jelisavetom, ćerkom kujavskog kneza Kazimira, imao je dve kćeri. Starija Jelisaveta bila je udata za ugarskog kralja Ludovika I. Kao regentkinja Ugarske, igrala je važnu ulogu u krupnim istorijskim događajima 1382—1386. godine; pobunjeni hrvatski velikaši uhvatili su je i pogubljena je u tamnici u Novigradu. Jedna njena kći, Jadviga, bila je udata za poljskog kralja Vladislava Jagela, a Marija za nemačko-rimskog cara i ugarskog kralja Žigmunda Luksemburškog. Druga kći Stjepana II i Jelisavete, Katarina, udala se 1361. godine za celjskog grofa Hermana I, na osnovu čega će 1427. godine između Kralja Tvrtka II i Hermana II Celjskog biti sklopljen ugovor koji nikada nije bio ostvaren, a po kojem je celjskom grofu priznato pravo nasledstva bosanske (srpske – B.R.) krune.

Stjepana II Kotromanića nasledio je Tvrtko, sin Vladislava — rođenog Stjepanovog brata — i Jelene, ćerke Jurja Šubića. Kada je stupio na presto, novi ban bio je još veoma mlad, te je u početku vladao okružen članovima porodice. Otac mu je mogao biti od pomoći svega godinu dana, i za to vreme njegovo se ime u bosanskim poveljama javlja na prvom mestu. Posle Vladislavljeve smrti 1354. godine, državne poslove vodila je uz Tvrtka njegova majka Jelena. U početku je Tvrtko bio lojalan vazal ugarskog kralja Ludovika I, ali kada je između njih izbio spor — koji je privremeno izglađen 1357. godine — morao je Ludoviku da ustupi Hum, navodno na ime Jelisavetinog miraza. Godine 1363. ugarski kralj ponovo je preduzeo pohod na Bosnu, ali se poražen povukao, što je dovelo do otvorenog raskida između Bosne i Ugarske. Tvrtko je takođe vodio i stalne borbe sa bosanskom vlastelom. Godine 1366. izbila je pobuna koju je predvodio Tvrtkov mlađi brat Vuk, pa je Tvrtko sa majkom Jelenom morao da pobegne u Dubrovnik. Vratio se već sledeće godine i njegova vlast obnovljena je u celoj Bosni.

Posle smrti cara Uroša, decembra 1371. godine, Tvrtko se pojavio kao pretendent na srpski presto, ističući svoje srodstvo sa Nemanjićima. U savezu sa knezom Lazarem, potukao je župana Nikolu Altomanovića 1373. godine i dobio tom prilikom gornje Podrinje, deo Polimlja sa manastirom Mileševom i Gacko. Na Mitrovdan, 26. oktobra 1377. godine, Tvrtko se u Mileševi krunisao krunom srpske kraljevske kuće — „sugubim“ (dvostrukim) vencem — za „kralja Srbljem i Bosni i Pomoriju i Zapadnim stranam“. Pored kraljevske titule uzeo je i ime Stefan, po tradiciji vladara Nemanjićke dinastije.


Posle smrti kralja Ludovika 1382. godine, Stefan Tvrtko I priključio se stranci koja je ustala protiv kraljice Marije, ćerke Ludovikove, usmerivši se na južnu Hrvatsku kao zemlju bribirskih kneževa, od kojih je poticala njegova majka Jelena. Turski upadi u Tvrtkove zemlje i vojni uspesi kralja Žigmunda, muža kraljice Marije, omeli su Tvrtkovo napredovanje. Do prvog sukoba sa Turcima došlo je avgusta 1388. godine kod Bileća, gde je bosansku vojsku predvodio Tvrtkov vojvoda Vlatko Vuković. Drugi put se Tvrtko sudario sa Turcima 15. juna 1389. godine na Kosovu, kao srpski kralj, obavezan da štiti zemlje „roditelja i praroditelja svojih, gospode srpske“. I ovaj pohod na Turke predvodio je vojvoda Vlatko Vuković. Posle bitke na Kosovu —koju je Tvrtko smatrao svojom pobedom — pojačao je pritisak na Dalmaciju i, posle osvajanja dalmatinskih gradova, počeo je da se naziva „kraljem Raške, Bosne, Dalmacije, Hrvatske i Primorja“ Kralj Stefan Tvrtko I Kotromanić umro je oko 10. marta 1391. godine.

Kralja Tvrtka I nasledio je Stefan Dabiša. Nije pouzdano utvrđeno srodstvo Stefana Dabiše sa Tvrtkom I. Prema jednom podatku, on je bio sin Ninoslava, mlađeg brata kneza Vladislava, a po drugom — sin iz nekog nepoznatog braka samog Vladislava. U leto 1394. godine Dabiša se odrekao vlasti nad Hrvatskom i Dalmacijom, i prepustio ove zemlje kralju Žigmundu. Primio je vazalski odnos prema ugarskom kralju, a sa bosanskom vlastelom saglasio se o tome da posle njegove smrti Žigmund Luksemburški postane bosanski kralj. Zauzvrat, ugarski kralj podario mu je titulu župana Šomođske županije. Bosna je tako vraćena u svoje stare okvire, one u kojima je bila pre Tvrtka I, ispoljivši time vidne znake opadanja. Pored toga, u unutrašnjim odnosima, sve veću ulogu imaju vlastelini koji počinju da vode politiku na svoju ruku.

Kralj Stefan Dabiša umro je 8. septembra 1395. godine, a nasledila ga je njegova udovica Jelena (G ruba). Za njene vladavine u Bosni je došlo do znatnog osamostaljivanja vlastele, tako da Jelena mnoge odluke donosi „savetom sa bogodarovanim velmožama vlastele kraljevstva mi rusaga bosanskog“, među kojima su se naročito isticali vojvoda Hrvoje Vukčić, knez Pavle Radenović i vojvoda Sandalj Hranić. Pored toga, bosanska vlastela počela je da prisvaja izvesna vladarska prava, među kojima je bilo i ubiranje carina. Period vladavine kraljice Jelene obeležen je i pasivnošću u odnosima prema susedima.

Kraljica Jelena održala se na vlasti do maja 1398. godine, kada je za kralja izabran Stefan Ostoja. Ličnost ovog kralja nedovoljno je poznata. Svakako je pripadao rodu Kotromanića, ali iz neke nepoznate bračne veze. Na presto su ga doveli velikaši, Jelenini protivnici. Sama Jelena ostala je u zemlji i još se neko vreme nazivala kraljicom, ali je povratila svoje narodno ime Gruba i više se nije mešala u politku.

Kralj Stefan Ostoja vladao je Bosnom u dva navrata: 1389—1404. i 1409—1418. godine. Znatno je bio ovisan o velikašima Hrvoju Vukčiću, Sandalju Hraniću i Pavlu Radenoviću. Kao protivnik ugarskog kralja Žigmunda, ratovao je sa Dubrovnikom 1403. godine, ali čim su Žigmundove pozicije ojačale, sklopio je sanjim savez napustivši Ladislava Napuljskog. Zbog ovakve politike, kralj Ostoja svrgnut je s prestola maja 1404. godine, a za novog kralja izabran je Tvrtko II, sin „starog Tvrtka“. Pošto je Žigmund slomio otpor bosanske vlastele, Ostoja je ponovo došao na presto 1409. godine. Formalno priznavši Žigmundov suverenitet, Bosna je izgubila veći broj gradova, a na severu zemlje stvorena je usorska oblast pod neposrednom ugarskom upravom. Posle smrti Hrvoja Vukčića, aprila 1416. godine, već u leto kralj Ostoja oženio se Hrvojevom udovicom Jelenom, dobivši veći deo njegovih oblasti i tako znatno proširivši deo Bosne koji je bio potčinjen kruni. Jelena je proterana sa dvora kada je na presto došao Stefan Ostojić, sin kralja Ostoje i Kujave, poreklom iz vlasteoske porodice Jablanića—Radenovića.


Stefan Ostoja umro je najverovatnije u septembru 1418. godine, a Stefan Ostojić kratko se održao na vlasti. Svrgnut je već sredinom 1420. godine, ali se njegova aktivnost produžila sve do aprila sledeće godine. Posle toga gubi mu se trag, a umro je pre aprila 1422. godine.

Tvrtko II Tvrtković vladao je Bosnom takođe u dva navrata: 1404—1409. i 1421—1443. godine. Pošto su u vreme sukoba pretendenata na ugarski presto, Ladislava Napuljskog i kralja Žigmunda, bosanski feudalci, pristalice Ladislava — pre svih Hrvoje Vukčić — svrgnuli kralja Ostoju, na presto je doveden Tvrtko II, ali se nije dugo održao na vlasti i, nakon Žigmundove pobede nad bosanskim vlastelinima 1408. godine, izgubioje presto i povukao se iz Bosne. U zemlju se ponovo vratio 1414. godine sa Turcima, verovatno po nagovoru Hrvoja Vukčića, da bi potisnuo kralja Ostoju, koji je upravo te godine dobio potvrdu svojih zemalja i gradova. Uz tursku pomoć, Tvrtko II je 1421. godine po drugi put krunisan za bosanskog kralja. Sredivši prilike u zemlji, poveo je samostalniju politiku prema Turcima i približio se kralju Žigmundu. To je izazvalo nezadovoljstvo Turaka koji stoga počinju da podržavaju Ostojinog sina Radivoja. Radivoj Ostojić došao je iz Tuske u Bosnu 1433. godine i bio podržavan od Sandalja Hranića, Radoslava Pavlovića i despota Đurđa Brankovića. Kralj Tvrtko se povukao u Ugarsku, a Radivoj je skoro pune dve godine vladao Bosnom, ne uspevši da obezbedi trajno priznanje ni u zemlji ni u susednim državama. Posle smrti vojvode Sandalja Hranića, marta 1435. godine, Tvrtko II se vratio u Bosnu. Sandalja Hranića nasledio je njegov sinovac Stefan Vukčić, koji je sredinom 1435. godine pozvao Turke u pomoć. Iz 1436. godine potiče vest da je Tvrtko vodio pregovore o izmirenju sa Stefanom Vukčićem, koji će sledećih godina zabeležiti znatne uspehe u ratu sa Venecijom oko Zete. Kralj je nezadovoljno pratio uspehe Stefana Vukčića i, 1442. godine, predlagao je Veneciji da sklope savez, tražeći da se Venecija zauzme za njega kod Turaka i da se Bosna poštedi pustošenja. Šta više, Tvrtko je čitavo kraljevstvo ponudio Mlečanima, što su ovi odbili. Početkom 1443. godine kralj je započeo otvoreno neprijateljstvo prema Stefanu Vukčiću, ali je ubrzo zatražio od Dubrovnika da posreduje za mir. To je, ujedno, bila poslednja aktivnost kralja Stefana Tvrtka II. Umro je sredinom novembra 1443. godine.

Petog decembra iste godine, Bosnaje dobila novog kralja. Na presto je stupio Stefan Tomaš, sin kralja Ostoje. Njega je svakako izabrala vlastela, mada je on sam tvrdio da ga je već kralj Tvrtko odredio za svog naslednika. Vojvoda Stefan Vukčić nije učestvovao u izboru novog kralja i odmah je zauzeo neprijateljski stav prema njemu, podržavajući Radivoja Ostojića, starog pretendenta na bosanski presto. Već početkom 1444. godine, kralj Tomaš postigao je značajne uspehe u ratu protiv vojvode Stefana, proteravši ga iz zapadnog Huma. Maja meseca iste godine preoteo je Turcima Srebrnicu, čime je okrnjio Srpsku Despotovinu, budući da je prethodne godine ova rudarska varoš pripala despotu Đurđu Brankoviću. Iste godine došlo je do saveza despota Đurđa i vojvode Stefana Vukčića, koji je bio veoma opasan po kralja Tomaša. Dugogodišnje ratovanje kralja i vojvode Stefana, bez odlučnog rezultata, okončano je jednim mirnim rešenjem. Sredinom maja 1446. godine, kralj Stefan Tomaš oženio se Katarinom, ćerkom Stefana Vukčića. Izmirenje kralja i njegovog vojvode, iako ne konačno, donelo je celoj Bosni značajne prednosti.


Posle poraza Sultana Mehmeda II pod Beogradom, u leto 1456. godine, kada je obnovljena vera u mogućnost veće hrišćanske akcije protiv Turaka, kralj Tomaš doneo je odluku da zarati sa Turcima, uzdajući se u pomoć hrišćanskih država. Namera kralja Tomaša da stane na čelo velikog krstaškog pohoda ipak nije ostvarena i, decembra 1457. godine, papa Kalikst proglasio je Skenderbega za „hrišćanskog kapetana“. Početkom 1458. godine, posle smrti despota Lazara Brankovića, kralj Tomaš zauzeo je jedanaest gradova koji su pripadali Despotovini, ali već februara meseca u Bosnu su provalili Turci. U aprilu je sklopljen mir sa sultanom,a ubrzo zatim kralj Tomaš izmirio se sa hercegom Stefanom Vukčićem. U isto vreme, uveliko su trajali pregovori sa Brankovićima o ženidbi Tomaševog sina sa Jelenom, ćerkom pokojnog despota Lazara. Dvadeset prvog marta 1459. godine Stefan Tomašević stiže u Smederevo i prima „načelstvo srpsko“; titulu despota dobio je od ugarskog kralja Matije Korvina, što je prvi siguran podatak da ugarski kralj dodeljuje znake despotskog dostojanstva. Već prvog aprila venčao se Lazarevom ćerkom. Iako je kralj Tomaš naglašavao da je proglašenje za despota obavljeno „uz složnu volju svih Srba“, novi režim nije bio naročito popularan i trajao je vrlo kratko. Kada se Mehmed I uskoro našao pod zidinama Smedereva, novi vladari nisu pružili nikakav otpor već su poveli pregovore o predaji grada. Pošto je postignut sporazum, dopušteno je Bosancima (Srbima iz Bosne, Huma, Usore, Soli – B. R.) da na čelu sa novoimenovanim srpskim despotom i njegovom ženom napuste grad. Napuštanjem Smedereva i ulaskom Turaka, 20. juna 1459. godine, prestala je da postoji Srpska Despotovina.

Pad Srpske Despotovine označio je ujedno i početak kraja bosanske države (države Srba zapadno od Drine – B. R.). Tokom sledećih godina, kralj Stefan Tomaš bio je zaokupljen proganjanjem i nasilnim pokrštavanjem bosanskih jeretika, „krstjana“. Time je stvorio nezadovoljstvo koje će se naročito ispoljiti kada Turci budu ušli u Bosnu i kada će im prići veliki broj ovako pokrštenih bogumila (pitanje je da li je i u kolikoj mjeri bilo bogumila u državi Kotromanića – B. R.), koji će pomagati u osvajanju Bosne i prihvatiti islam (na islam je prešlo veoma malo pripadnika „crkve bosanske“, najviše su islamizovane srpske stočarske mase i to u 16. vijeku – B. R.).

U julu 1461. godine umro je kralj Stefan Tomaš, pod okolnostima koje nisu rasvetljene. Za njegovu smrt optuživani su kraljev brat Radivoj i sin Stefan, ali takođe i sultan Mehmed i ugarski kralj Matija.

Stefana Tomaševića krunisao je — „uz pristanak i najveće oduševljenje i radost svih velikaša i gospode kraljevstva“ — za kralja Bosne (kralja Srba – B. R.), novembra 1461. godine, legat pape Pija II. U proleće 1462. godine, kralj Stefan Tomašević odbio je da plaća harač sultanu i priznao vrhovnu vlast Ugarske, vezujući se tako za jedinu državu koja je mogla da pruži pomoć u slučaju turskog napada. Već tada se znalo da je na Porti doneta odluka o osvajanju Bosne. Početkom 1463. godine, to je bilo već sasvim izvesno. Turska vojska — koju je predvodio sam sultan — podeljena u nekoliko delova, krenula je u osvajanje Bosne. Beglerbeg Mahmud-paša Anđelović — kome je bilo povereno da zarobi kralja — uputio se sa vojskom prema Ključu, gde se bio sklonio Stefan Tomašević. Grad nije dugo pružao otpor, ali se i pored toga kralj — kao nekad prilikom predaje Smedereva — sporazumeo sa Mahmud-pašom da će mu predati tvrđavu pod uslovom da bude pušten. Beglerbeg ga je, međutim, predao sultanu koji je odmah izdao naredbu „da mu se odrubi glava“.

Smrću Stefana Tomaševića, poslednjeg bosanskog kralja (poslednjeg srpskog kralja – B. R.), juna 1463. godine, nestala je srednjovekovna bosanska država, a sa njom uskoro i poslednji Kotromanići. Radivoj Ostojić takođe je pogubljen u junu iste godine. Sigismund i Katarina, maloletna deca kralja Tomaša, odvedeni su u Tursku gde su primili islam. Sigismund se, pod imenom Isak-beg, pominje 1487. i 1493. godine kao sandžak-beg u Maloj Aziji.

 

Iz knjige: „Rodoslovne tablice i grbovi srpskih dinastija i vlastele“, Beograd, 1991; autor knjige je Pavle Ivić koji je knjigu prvi put objavio 1919. godine, a mi smo se za potrebe sajta koristili izdanje koje su dopunili i priredili grupa autora.


PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg