JEZIK I PISMO U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSANSKOJ DRŽAVI - Crkveni spisi i epigrafski natpisi | Plemenito

JEZIK I PISMO U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSANSKOJ DRŽAVI - Crkveni spisi i epigrafski natpisi | Plemenito

JEZIK I PISMO U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSANSKOJ DRŽAVI - Crkveni spisi i epigrafski natpisi


Prve ćirilske biblijske knjige korišćene na prostoru srednjovjekovne Bosne (bez Humske zemlje i jadranskog primorja), prihvaćene su u Bosni krajem XI vijeka, u već formiranoj srpskoj redakciji. Tada je i uspostavljena Bosanska biskupija koja je u crkvenom pogledu bila pod jurisdikcijom Barske arhiepiskopije, a u političkom, u okviru srpske države sa centrom u Duklji.[1] Ovo potvrđuje njihova jezička, paleografska i ortografska podudarnost sa spomenicima nastalim u tadašnjoj srpskoj državi prije formiranja svetosavske redakcije.[2] Biblijske i ostale crkvene knjige u Humu nekoliko vijekova nastajale su direktno u okrilju biblijske književnosti srpske pravoslavne crkve dok je Humska zemlja bila pod vlašću Nemanjića. U Humu je nastala i jedna od najvrijednijih srpskih crkvenih knjiga, Miroslavljevo jevanđelje, napisano za kneza Miroslava brata Stefana Nemanje. Danas se Miroslavljevo jevanđelje, kao i sam Miroslav, kvazinaučnim metodama svojataju a za Miroslava se čak negira da je bio rođeni brat Stefana Nemanje.[3] Sam Miroslav na natpisu na crkvi u Bijelom Polju kaže da je sin Zavidin, a imenom rab božiji Stjepan Miroslav, knez humski...[4], a prilikom zidanja crkve svetoga Kozme i Damjana u Podgrađu kod Blagaju Miroslav piše da se to desilo u dni velijega župana slavnoga Nemanje.[5] Mislimo da  ovo svjedočanstvo samog Miroslava da je sin Zavidin koji je i otac Stefanu Nemanji, može da pobije sve zlonamjerne kvazinaučne konstrukcije.

Bosansku biblijsku književnost sa srpskom biblijskom redakcijom  pored srpskog jezika povezuje i ćirilica i u cjelini isti prevodni repertoar i ista kodikološka i liturgijska forma biblijskih knjiga.[6] Srednjovjekovna bosanska biblijska književnost bila je prepisivačka, a tako su nastala i sačuvana mnogobrojna jevanđelja i ostali rukopisi bogoslužbenog karaktera: Divoševo jevanđelje, Čajničko jevanđelje, Zbornik krstjanina Radosava, Hvalov zbornik i mnogi drugi.[7]


Kod nastanka Čajničkog jevanđelja imamo primjer saradnje pripadnika „crkve bosanske“ i pripadnika srpske pravoslavne crkve. Prvi dio Čajničkog jevanđelja pisao je neki nepoznati krstjanin, a ostatak jevanđelja su dovršili vjerovatno monasi iz manastira Dobrun.[8] Jedan od sporednih pisara jevanđelja smatrao je važnim da na jednom mjestu napiše da je ovo knjiga Isusa Hrista sina božia velikoga boga a na drugom mjestu ovo jeste knjiga Isusa Hrista boga živoga,  suprostavljajući se vjerovatno bosanskim franjevcima koji su ih optuživali da odbacuju božansku prirodu sina božijeg.[9]

Po svojoj funkcionalnoj namjeni bosanske biblijske knjige se djele na one upotrebljivane u krilu stare bosanske biskupije, zatim one u krilu „crkve bosanske“ i one u krilu srpske pravoslavne crkve. Strukturalna i tematska podudarnost ovih knjiga sa biblijskim knjigama istočnog ogranka južnoslovenske književnosti ukazuje da im je zajednička matica u Ohridskoj književnoj školi, a neposredno ishodište u biblijskim knjigama starije srpske, zetsko-humske redakcije, a jednim dijelom i raške redakcije iz prvih generacija ćirilskih prepisa.[10] Ovo dokazuje npr.  jevanđelje bana Matije Ninoslava koje se jezički i tekstualno podudara sa Vukanovim jevanđeljem pisano uglavnom u raškom stilu. Ninoslavljevo jevanđelje sadrži istu liturgijsku podjelu prema obrascima istočne crkve kao i Čajničko jevanđelje ili Zbornik krstjana Hvala.[11] Iz susjednih srpskih krajeva širio se uticaj u svetovnoj književnosti, kao i u jednoj vrsti ideološki neutralne crkvene književnosti. Dijak iz Polimlja u skladu sa političkom ideologijom dvora Kotromanića sastavlja prve bosanske rodoslove u cilju povezivanja dinastija Kotromanića i Nemanjića.[12]


Dok je većina  bosanske bibliografske  književnosti  činila jezičku, pismenu, strukturalnu i ideološku cjelinu sa ostalim srpskim oblastima, dotle je uticaj sa hrvatskog glagoljskog područja bio nemoguć zbog glagoljice i čakavštine koje su bile strane u srednjovjekovnoj bosanskoj državi. Glagoljačka pismenost se dakle ograničavala samo na zapadne oblasti bosanske države.[13] Te oblasti su one teritorije koje su krajem XIV vijeka ušle u sastav bosanske države i one su ostale vezane za svoju književnu glagoljsku maticu.  Tako npr. Hrvojev misal prepisan u rimokatoličkoj sredini Splita po zakonu rimskog dvora samo svojom posvetom pripada bosanskoj književnosti.[14]

Na hrvatskom glagoljskom području strukturalnost biblijskih knjiga bila je drugačija nego na bosansko-humskom, a na ovom prostoru imamo i potpuno odsustvo četvoroevanđelja, praksapostola, psaltira i cjelovitih tekstova Apokalipse. Ove činjenice govore da hrvatski glagoljaši nisu bili ni posredni ni neposredni izvornici bosanskoj biblijskoj književnosti.[15]

Što se tiče epigrafskih spomenika na teritoriji srednjovjekovne bosanske države, imamo dvije glavne oblasti na kojima su oni nastajali, a to su uža Bosna i Humska zemlja. Ovde treba praviti razliku između spomenika iz ove dvije oblasti i vremenu njihovog nastanka. Najstariji epigrafski natpis iz Huma jeste poznata Humska ploča, nastala krajem X ili početkom XI vijeka.[16] Iako je nastala na srpskoj etničkoj teritoriji, više od tri vijeka prije nego li će Hum ući u sastav države Kotromanića, a samo nešto više od pola vijeka od kad se raspala ujedinjena srpska država pod knezom Časlavom (933-943)[17] u čijem sastavu je bila i uža Bosna, danas se često nenaučno naziva „starobosanskim natpisom u kamenu“.[18] Sa druge strane, takođe kvazinaučnim radovima, Humska ploča se svrstava u najstarije spomenike pisane „zapadnom ili hrvatskom ćirilicom“.[19]Poslije Humačke ploče tu je Blagajski natpis pronađen 1912. u Blagaju kod Mostara, koji je još nedatiran.[20]

Prvi nadgrobni spomenici sa natpisima su takođe sa područja Humske zemlje. Na srednjovjekovnoj nekropoli u Policama kod Trebinja, nađena je grobna ploča trebinjskog župana Grda[21] (umro između 1151. i 1178. godine) i župana Pribilše  iz 1241. godine.[22] Ovi natpisi su nastali u doba kada su Humom vladali Nemanjići, a tradicija iz vremena Nemanjića se zadržala u načinu pokopavanja i u doba Kotromanića.[23] Ono što veže sve humsko-bosansko mramorje, jeste ćirilično pismo i srpski jezik kojima su uklesivani natpisi nad njima. Nema razlike između grobnih spomenika i natpisa na njima iz vremena vladavine Nemanića i onih spomenika iz vremena bosanske vladavine u Humu.[24]

Sa prostora uže Bosne jedan od prvih natpisa je onaj bana Kulina,  na crkvi koju je podigao sam ban Kulin. Natpis na crkvi pisan ćirilicom i narodnim jezikom, govori da je ban Kulin crkvu podigao 1193. godine. Crkva se nalazi u selu Muhašinovićima kod Visokog.[25] Crkvu posvećenu sv. Georgiju u blizini Zenice, podigao je u vrijeme bana Kulina sudija Grdeša. Ćirilski natpis govori nam, da je crkvu osvetio episkop , a natpis sastavio pop Pro(kopije).[26]

Ova dva natpisa iz uže Bosne, jezički, paleografski i ortografski se podudaraju sa ćirilskim spomenicima nastalim na tlu tadašnje srpske države, sa kojima je Bosna do prvih decenija XII vijeka povremeno, duže ili kraće vremena, činila državno-političku i crkveno-upravnu cjelinu.[27] Natpisi se po dijalektima razlikuju u zavisnosti od oblasti srednjovjekovne bosanske države u kojima su nastajali. Oblici ćiriličnih slova preuzeti su iz srpskog minuskulnog pisma, ali su, vjerovatno zbog niskog nivoa pismenosti u nekim oblastima srednjovjekovne bosanske države, doživjeli neke manje deformacije.[28] Sve gore izloženo svjedoči o jezičkom, paleografskom i književnom jedinstvu srednjovjekovne bosanske države sa ostalim srpskim oblastima srednjeg vijeka.


AUTOR: Boris Radaković

[1] D. Dragojlović, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad 1997, 36.

[2] Isto, 36.

[3] B. Zelić-Bučan, Članci i rasprave iz starije hrvatske prošlosti, Zagreb 1994.

[4] G. Tomović, Morfologija ćiriličnih natpisa na Balkanu, Beograd 1974, 37.

[5] M. Dizdar, Stari bosanski tekstovi, Sarajevo 1971, 47.

[6] H. Kuna, Bosanski rukopisni kodeksi u svijetlu južnoslovenskih redakcija staroslovenskog, Radovi sa simpozijuma „Srednjovjekovna Bosna i evropska kultura“, Zenica 1973, 91.

[7] B. Samardžić, Termin bosančica kao zabluda u istorijskom razvoju srpskog jezika, Slovo - časopis  za srpski jezik, književnost i kulturu, broj 23, Nikšić 2009, 85.

[8] D. Dragojlović, Istorija srpske književnosti, 101.

[9]  Isto, 102.

[10] Isto, 82.

[11] Isto, 41.

[12] Isto, 45.

[13] V. Ćorović, Bosna i Hercegovina, Beograd 1927,87.

[14] D. Dragojlović, Istorija srpske književnosti, 52.

[15] Isto, 82.

[17] T. Živković, Portreti srpskih vladara, Beograd 2006, 71.

[18] J. Hođžić, Starobosanski natpisi ukrug – Jezik bosanskih spomenika pismenosti na primjeru dva epitafa iz Vlahovića kod Ljubinja, Godišnjak „Slovo Gorčina“, br.32, Stolac 2010, 68-74.

[20] P. Đorđić, Istorija srpske ćirilice, 67.

[21] (Župana Grda spominje i vizantijski pisac Jovan Kinam, kao jednog od uglednih vojskovođa u vojsci raškog velikog župana Uroša II, u ratu između Srba i Vizantije 1150. godine kada su ga Vizantinci zarobili.  Takođe, spominje se među svjedocima u povelji župana Dese iz 1151. godine, kojom je darovao ostrvo Mljet manastiru sv. Marije od Pulsana na brdu Gorgano u Apuliji). Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, 33.

[22] M. Vego, Iz historije srednjovjekovne Bosne i Hercegovine, 316-317.

[23] Isto, 318.

[24] Isto, 317-318.

[25] D. Dragojlović, Istorija srpske književnosti, Beograd 1990, 159

[26] Isto.

[27] Isto, 14.

[28] Isto, 164.

 

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg