JEZIK I PISMO U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSANSKOJ DRŽAVI – POVELjE I PISMA | Plemenito

JEZIK I PISMO U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSANSKOJ DRŽAVI – POVELjE I PISMA | Plemenito

JEZIK I PISMO U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSANSKOJ DRŽAVI – POVELjE I PISMA

 

Identitet srednjovjekovne bosanske države ogleda se i kroz jezik i pismo koje se koristilo na njenim prostorima. Mnogi svetovni i crkveni spisi, kao i grobni i drugi natpisi, pisani za bosanske vladare, vlastelu i crkvene velikodostojnike, govore nam i o identitetu ljudi za koje su pisani.

Na teritoriji srednjovjekovne Bosne nastali su neki od najstarijih ćiriličnih pisanih spomenika  narodnim jezikom na južnoslovenskom prostoru. Treba paziti i praviti razliku, između pisanih spomenika nastalih u prvobitnoj Bosni, te onih spomenika nastalih na teritorijama koje su kasnije ušle u sastav države Kotromanića. Takođe, obratićemo pažnju i na istraživanja i rezultate naučnika koji su se bavili jezikom i pismom srednjovjekovne bosanske države.

 

Povelje i pisma

Najstariji pisani spomenik narodnog jezika sa prostora matične Bosne, jeste pismo bana Kulina Dubrovčanima iz 1189. godine pisano ćirilicom.[1] Spisi pisani na narodnom jeziku imali su odlike lokalnog dijalekta.[2] Tekstovi bosanskih povelja i drugih spisa pisani su do poslednje četvrtine XIV vijeka ustavnom ćirilicom, i to ne samo u rikopisnim knjigama kao kod Nemanjića, nego i u diplomatskim spisima.[3]

Bez obzira na dijalektičke razlike, u povelji bana Kulina, kako kaže Vatroslav Jagić, se „vidi tolika sigurnost i okretnost u pisanju jezika srbskoga slovi ćirilskim; tolika emancipacija, da upravo veća nego li u potonje doba, do upliva crkvene slovenštine da nije moguće vjerovati da nebi bili u Bosni, Zahumlju, Diokleciji i t. d. već davno prije Kulina bana počeli pisati ćirilicom a narodnim jezikom srbskim“.[4]


Tri godine ranije, vladar Huma, knez Miroslav i njegov brat Stefan Nemanja na latinski pisani ugovor sa Dubrovčanima stavljaju svoje ćirilične potpise.[5] Ovo je prvi pisani ćirilični srpski trag u poveljama iz Huma. Godinu dana nakon Kulinove povelje imamo još jedan potpis kneza Miroslava takođe na latinskom ugovoru sa Dubrovčanima gdje stoji krst kneza Miroslava.[6]

U povelji bana Kulina i poveljama bosanskih vladara, nastalih tokom XIII vijeka, postoje sličnosti i istovjetnosti u oblikovanju slova kao i u poveljama Nemanjića u istom periodu, te na osnovu toga možemo pratiti njihovu zajedničku razvojnu crtu. Tako npr.  u povelji bana Ninoslava iz 1240, slovo „d“ piše se sa tri poteza: to su dve divergentne uspravne linije spojene pri dnu vodoravnom crtom. Isto to nalazimo i u prepisu Nemanjine povelje iz 1186. godine.[7] Nemanjini pisar, kao i Ninoslavljev piše slovo „ž“ sa tri poteza: dve ukrštene linije presečene trećom, uspravnom.[8]

Prvi koji jasno identifikuje jezik u bosanskoj državi jeste ban Stefan II Kotromanić u svojoj povelji Dubrovniku iz 1333. godine. Napravljena su četiri primjerka povelje, po dva primjerka za bosanskog bana i Dubrovnik i to dve latinski a dve srpski.[9] Latinski jezik tada je  bio glavni u Dubrovniku, a srpski jezik kako vidimo u srednjovjekovnoj Bosni. Povelja je pisana ustavnom ćirilicom, kao i sve ostale banove domaće povelje.

 

Dubrovnik sa svojom kancelarijom zaduženom za diplomatsku prepisku sa svojim zaleđem takođe baca svjetlo na jezički identitet srednjovjekovne bosanske države. Naime, od početka XIII vijeka Dubrovnik službenu korespondeciju sa državama u svome zaleđu vodi isključivo na srpskom jeziku.[10] U Dubrovačkim latinskim dokumetima ime Srbin se prevode kao Sclavus, a srpski jezik kao sclavonico. Pisar srpskih povelja u Dubrovniku prevodi se na latinski kao cancellarius sclav(ic)us, sclavonicus.[11]

Tako i dio povelje bana Stefana II koji u srpskoj verziji glasi dve srpski a dve latinski,[12] u latinskoj verziji povelje prevodi se duo scripta in gramatica latina, et alia in sclauonico[13]. Od bana Stefana II sačuvano je i jedno njegovo pismo Dubrovniku iz 1351. godine, ali samo u latinskoj verziji. Prije samog teksta pisma stoji napomena na latinskom jeziku u kojoj između ostaloga piše Ehemplum cuiusdam litere sclauonesche misse per dominum banum Bossine Communi Ragusii... . U prevodu na savremeni srpski jezik ovaj dio glasi: Prepis jednog pisma slovenskog, poslatog od gospodina bana Bosne Opštini Dubrovnika...[14]. U drugoj polovini XIV vijeka imamo i izričit pomen Niko Bijelić dijak srpski u Dubrovniku. To je bilo 1364. godine, a četiri godine kasnije pišući neki dokument na italijanskom, Niko će za sebe reći: A mi Nico de Biele, scrivan scauonesco.[15]

Ovo jasno govori da je u Dubrovniku u srednjem vijeku, radila jedna srpska notarska kancelarija, koja je sa okolnim srpskim državama i velikašima vršila službenu korespondeciju na srpskom jeziku i na ćirilici, što jasno govori i o identitetu onih sa kojima su se dopisivali i sa kojima su sklapali trgovačke ugovore.

 

Ustavnom ćirilicom pisalo se i u vrijeme bana Tvrtka, sve do njegovog krunisanja za kralja, kada u vladarskim poveljama počinje preovladavati brzopisna ćirilica, ali se nije odustalo ni od ustavne ćirilice i neke povelje su i dalje njom pisane. Pripremajući se da preuzme tradicije i tron svojih roditelja i praroditelja Nemanjića, Tvrtko je čak nekoliko godine prije nego će se krunisati za kralja, počeo da upotrebljava srpski brzopis kao što imamo primjer u jednom pismu Dubrovniku.[16] Nakon toga, bosanska kancelarija preuzima brzopisnu ćirilicu, formiranu u raškoj kancelariji za vrijeme kralja Milutina Nemanjića, koja je postala opštim kancelarijskim pismom za akta pisana na srpskom jeziku.[17] Znatno ranije brzopis je bio odomaćen u Humu, koji je bio u sastavu nemanjićke države kada je u Raškoj formirana tipološka varijanta ćirilice.[18]

U srednjovjekovnoj bosanskoj državi, izuzmemo li hrvatske teritorije koje su povremeno ulazile u njen sastav, govorilo se štokavskim narječjem i to u Bosni, Usori, Soli, Donjim Krajima, znači otprilike nešto istočnije od Une do Drine, govorilo se uglavnom ikavskim govorom, dok je u Humu preovladavala ijekavski govor.[19]

Od jednog ikavca, Pribislava Pohvalića, poslanika Sandalja Hranića i njegove žene Katarine, imamo svjedočansto da se ikavski govor identifikuje kao srpski jezik. Naime, Pribislav pohvalić u svom pismu iz 1407. identifikuje svoj ikavski govor kao srpski ovako:s drugim listom srpskim, srpski pisan;[20] i u potvrdi Pribislava od istog datuma: zapisa ere ovi list srpski, zatim dalje u drugom listu srpskom i još u prvom listu srpskom.[21] Isti Pribislav u svojoj potvrdi od 15. marta 1411. naziva svoj jezik srpskim: ere ovi list srpski;[22] i u drugoj potvrdi od istog datuma: ere ovi listu srpski, i z drugim listom srpskim.[23]

Iz analiziranih povelja i pisama nastalih na teritoriji srednjovjekovne bosanske države, a pisanih od strane bosanskih vladara i velikaša, vidimo da su pisane srpskim jezikom i ćirilicom srpske redakcije.

 

AUTOR: Boris Radaković

 

[1] F. Miklošić, Monumenta Serbica, Beč, 1858, 1-2.

[2] B. Čigoja, Tragovima srpske jezičke prošlosti, Beograd 2006,  17.

[3] P. Đorđić, Istorija srpske ćirilice, Beograd, 1990, 129-130.

[4] V. Jagić, Historija književnosti naroda hrvatskoga i srbskoga, knj. I, Staro doba, Tom 1, Zagreb 1867, 142.

[5] P. Đorđić, navedeno djelo, 65.

[6] Isto, 65.

[7] Isto, 92.

[8] Isto, 92.

[9] F. Miklošić, Monumenta Serbica, Beč, 1858, 107.

[10] L. M. Kostić, Nasilno prisvajanje Dubrovačke kulture, Melburn 1975, 41.

[11] M. Dinić, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd 1978, 34.

[12] D. Ječmenica, Stonska povelja bana Stefana II Kotromanića, Građa o prošlosti Bosne 3, Banja Luka 2010,    39.

[13] M. Brković, Latinska povelja bosanskog bana Stjepana II Kotromanića iz godine 1333 (15.II), Istorijski zbornik, 10, Banja Luka 1989,  9.

[14] D. Ječmenica, Pismo bana Stefana II kojim poziva dubrovačke trgovce da slobodno trguju u Bosni, Građa o prošlosti Bosne, 5, Banja Luka, 2012,  28-29.

[15] R. M. Grujić, Apologija srpskog naroda u Hrvatskoj i Slavoniji, Novi Sad 1909, 34-35.

[16] D. Ječmenica, Dva pisma bana i kralja Tvrtka I Dubrovčanima o Stonskom dohotku, Građa o prošlosti Bosne, 1, Banja Luka 2008, 41.

[17] P. Đorđić, navedeno djelo, 145.

[18] Isto,  145.

[19] Sima Ćirković, Istorija Jugoslavije, Beograd 1973,  138.

[20] Lj. Stojanović, Stare srpske povelje i pisma, knjiga I - prvi deo, Beograd-Sr. Karlovci 1929,337.

[21] Isto, 338-339.

[22] Isto, 346.

[23] Isto, 348.

 

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg