JAIROVA KĆI (?) I KRILATE ZMIJE U MIROSLAVLjEVOM JEVANĐELjU | Plemenito

JAIROVA KĆI (?) I KRILATE ZMIJE U MIROSLAVLjEVOM JEVANĐELjU | Plemenito

JAIROVA KĆI (?) I KRILATE ZMIJE U MIROSLAVLjEVOM JEVANĐELjU


Nemani, demoni, groteskne ribe, džinovske zmije i druga čudovišta koja muče ili proždiru proklete grešnike u okviru likovnih predstava strašnog suda i pakla, tipični su plodovi bujne uobrazilje srednjovekovnog umetnika evropskog zapada. Izuzetno popularni u epohi romaničke i gotičke umetnosti često su slikani i vajani kao svojevrsno upozorenje o neminovnoj kazni koja sleduje grešnike, ali i kao refleks shvatanja srednjovekovnog čoveka o bolesti kao posledici greha. Predstava osobe čije noge proždiru dve krilate zmije na foliju 60r u Miroslavljevomjevanđelju, koja prema starijim istraživačima ilustruje epizodu čudesnog isceljenja kćeri sveštenika Jaira, zanimljiv je i izuzetno redak primer tipično zapadnjačke ilustracije paklenih muka, a posredno i shvatanja bolesti kao posledice smrtnog greha, u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti. U kontekstu šireg razmatranja porekla iluminiranih motiva u raskošnom jevanđelistaru humskog kneza Miroslava iz druge polovine 12. veka, ovaj rad predstavlja reviziju dosadašnjih i nov prilog mogućem tumačenju ove zanimljive iluminacije.

Predstava sa folija 60r (reprint 118, slovo V) u Miroslavljevom jevanđelju, jedna je od najzanimljivijih u ovom drevnom rukopisu. Mlada, gologlava osoba u kratkom zelenom haljetku mirno sedi dok joj dve upletene, krilate zmije proždiru noge obnažene do kolena. Pored ove neobične predstave, kakva nikada više neće biti ponovljena u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti, ispisanje tekst izjevanđelja po Marku sa epizodom o isceljenju krvotočive žene (Dvanaesti četvrtak po Pedesetnici Marko 5.22-34).

Lazar Mirković smatra da bi ovaj zanimljivi inicijal mogao predstavljati bolesnu kći sveštenika Jaira, tvrdeći da tekst pored motiva čije poreklo nesumnjivo treba tražiti u srednjovekovnoj umetnosti zapadne Evrope, govori upravo o čudesnom isceljenju ove bolesne devojke. Međutim, osim uzgrednog pominjanja starešine sinagoge Jaira ka čijoj kući je pošao Isus, ovom epizodom dominira priča o isceljenju krvotočive žene koja veruje da će samo dodirujući Hristove haljine ozdraviti. Ova parabola o nepokolebljivoj veri koju svedoči i sam Hristos rečima — „Kćeri, ejera teoja spasla te je“ (Marko 5.34), često je predstavljana u ranohrišćanskoj i srednjovekovnoj umetnosti. Predstava sa folija 60r nema, međutim, nikakvih dodirnih tačaka sa uobičajenim načinom ilustrovanja ove popularne novozavetne epizode, šta više, sa velikom izvesnošću se može tvrditi da u ovom slučaju nije uopšte naslikana ni Jairova kći niti krvotočiva žena, već daje u pitanjujošjedna od alegorijskih predstava karakterističnih za iluminirani ukras Miroslavljevog jevanđelja.

Figura sa folija 60r se obema rukama oslonila na kolena kao da se odmara, a ne da njena bosa stopala proždiru rastom od nje gotovo dva puta veće zveri. Sveje u izrazu i držanju ove osobe, kojoj je gotovo nemoguće utvrditi starost i pol, smireno, uravnoteženo i bez traga straha, a ceo prizor podseća na dobro uvežbanu cirkusku tačku u kojoj vešt krotitelj zveri s lakoćom vlada nekom strašnom, mitskom nemani. Ova osoba je bez sumnje simbološki blizanac predstava sa folija 23v, 75v i 91r na kojima vidimo slične figure koje se mirno suprotstavljaju ogromnim, demonskim bićima poput džinovske zmije, baziliska ili velikog vuka. U sva četiri slučaja tekst koji se nalazi pored ovih inicijala najdirektnije implicira trijumf vere nad smrću, bolešću ili opsednutošću demonima. I u sva četiri slučaja čitamo o Hristu koji uskrsnućem pobeđuje smrt (23v), isceljuje krvotočivu (60r), leči čoveka obolelog od vodene bolesti (91r) ili isteruje demona iz posednutog u sinagogi u Kapernaumu (75v). U sva četiri slučaja Hrist podvlači važnost vere kao „leka“ koji isceljuje svaku boljku, ali ima moć da trijumfuje i nad smrću.

Upoređivanje ovih minijatura na osnovu sličnosti motiva koji sugeriše borbu čoveka i nemani, kao i teksta koji prati sve četiri figurativne predstavejošjednomjasno ukazuje da slikar inicijala Miroslavljevog kodeksa ima precizan koncept na osnovu koga ilustruje knjigu. Kao što jasno razlikuje vrste životinja i ptica koje slika podjednako pravi distinkciju i među mitskim stvorenjima i demonskim predstavama. U tom kontekstu je kadaje reč o inicijalu kojim se bavi ovaj rad naročito zanimljiva neobična predstava krilatih zmija.

Malih zatupastih glava i dugih tela čiji se upleteni repovi pri dnu inicijala pretvaraju u floralnu formu, ovo biće prepletenih vratova koji dodatno podvlače različito obojene konture dva tela (jedna zmijaje slikana mrkim, a druga žutim inkarnatom) posebnoje zanimljivo zbog krila koja su, iako sklopljena, jasno razaznatljiva zahvaljujući karakterističnoj obradi perja kakvu možemo videti na brojnim pticama, grifonima i baziliscima u Miroslavljevom kodeksu. Lazar Mirković pretpostavlja da su u pitanju dva baziliska, iakoje teško poverovati da ne uočava razliku koja se pojavljuje u odnosu kako na opise ove naročito smrtonosne zveri u srednjovekovnim bestijarima, tako i na predstave baziliska u samom Miroslavljevom jevanđelju. Majstor iluminacija u kodeksu kneza Miroslava slika baziliska kao zastrašujuću formu koja objedinjava  telo ptice sa oštrim kandžama, rep zmije i glavu zmaja. Bazilisk je naslikan više puta u ovoj raskošno ilustrovanoj knjizi iz druge polovine XII veka (folija 7v, 15r, 18r, 22v, 31r,70v, 71r, 75v, 81v, 87r, 89v, 95r, 166v) I TO  uvek sa identičnim karakteristikama, a odstupanja se javljaju samo u smislu veličine, položaja tela ili kombinovanja motiva sa figuralnim predstavama ljudi i životinja, odnosno sa floralnim i geometrijskim formama. Majstor slikanog ukrasa Miroslavljevog jevanđelja podjednako jasno definiše grifona kao lava sa krilima orla i glavom zmaja koji umesto čeljusti ima kljun (folija 53r, 75v, 87v, 104r) kao i velike, groteskno isprepletene zmije sa telima prekrivenim sitnom šarom koja na trenutke asocira na riblju krljušt (5r, 23v, 39v, 52v, 93r, 98r, 125v). Preciznim razlikovanjem mitskih nemani on namjasno stavlja do znanja da u Miroslavljevom jevanđelju ništa nije proizvoljno, odnosno da se svaki izabrani motiv može pratiti na osnovu precizne ikonografske forme. U tom smisluje predstava krilatih zmija jedinstvena, a motiv po sebi vodi u pravcu jasnijeg sagledavanja porekla uzoraka prema kojimaje glavni slikar jevanđelistara radio, kao i prema mogućem poreklu samog slikara, odnosno prostora na kojimaje sticao svoje znanje.

Dvoglava, krilata zmija o kojoj pripovedaju nordijske sage, jedinstvena je kombinacija između hidre, zmaja i jakulusa. Ovaj zastrašujući gmizavac ogromnih razmera je severnjački import čiji se praobrazi mogu videti na pramcima vikinških drakara, ali i u kamenoj plastici i minijaturi Engleske, Francuske i Nemačke. Na Apeninsko poluostrvo stižu sa osvajačima sa severa s posebnim naglaskom na uticaj koji donose Normani tokom osvajanja juga Italije i Sicilije u 11. i 12. veku. Upravo tu će ova mitska bića, negdašnji stanovnici nordijske, paganske Valhale, dobiti krljušti, krila i grive protkane očaravajućom arabeskom i minucioznim graficizmom arabljanske umetničke tradicije.


Zmajevi sa zvekerom u ustima, na vratima katedrale u apulijskoj Troji, koje je na zapadnom portalu 1119. oblikovao u bronzi Oderisius iz Beneventa, plod su severnjačko orijentalne sinteze kakvu vidimo i na krilatim zmijama sa inicijala 60r u Miroslavljevom jevanđelju. Razlikuju se u nijansama. Naime apulijski monstri od bronze nemaju par lavljih šapa kao zmije u Miroslavljevom jevanđelju, a njihove oble glave šiljastih ušiju sa čeljustima punim ogromnih zuba neobično podsećaju na glave nordijskih, ali i kineskih zmajeva za razliku od malih, oblih i bezubih glava zmija iz Miroslavljevog kodeksa. Međutim, ikonografski najsličniji prizor predstavi sa inicijala 60r iz domaćeg jevađelistara vidimo na znamenitoj studeničkoj trifori i poznatom Zverinjem stubu koji se nalazi u kripti katedrala Svetih Marije i Korbinijana u bavarskom gradu Frejzingu u Nemačkoj. Na trifori koja krasi spoljni zid Bogorodičine crkve u Studenici, koja je građena i ukrašavana krajem 12, odnosno početkom 13. veka, u gornjem delu luka vidimo sučeljene baziliska sa telom i glavom petla i repom zmije i krilatu zmiju ili zmaja koja proždire nekog čoveka. Impresivni stub iz Frejzinga na kome je prikazana borba vitezova i zmajeva datuje se u poslednju deceniju 12, odnosno sami početak 13. veka. Posebnoje interesantna predstava jednog od boraca čije su noge do kolena progutale zmije koje se uzdižu iz baze stuba. Vitezovi, sveti ratnici i arhistratig Mihajlo u borbi sa zmajevima i baziliscima su jedan od najomiljenijih motiva romaničke umetnosti koja svoju inspiraciju pronalazi podjednako u biblijskim koliko i u apokrifnim tekstovima i narativima iz popularnih svetovnih romana o Aleksandru, Svetom Gralu i vitezovima okruglog stola.


Na osnovu iznetih zapažanja može se zaključiti da čitavajedna grupa inicijala u Miroslavljevom jevanđelju, uključujući tu i inicijala sa folija 60r, samo na prvi pogled stvara iluziju daje reč o motivima karakterističnim za srednjovekovno predstavljanje muka prokletih u tada popularnim scenama Strašnog suda. Inicijali koji slikaju borbu čoveka i različitih zveri koje utelovljuju biblijske demone u Miroslavljevom jevanđelju su svojevrsne slike psihomahija čija osnovna formalna i estetska svojstva nalazimo još u antici. Mirna dominacija nad moćnim zverima koju demonstriraju ljudske figure sa folija 23v, 60r, 75v i 91r ima svoje korene u helenskoj etici i estetici u kojoj otmenost duha uvek dominira nad naporima gole snage. Ovaj očaravajući koncept herojskog odsustva emocija morao je lako prionuti uz hrišćanstvo koje je tolike svoje mučenike „bez bola“ ispratilo u smrt. U tom smislu osobe koje se bore sa zmijama, baziliscima ili vukovima u Miroslavljevom jevanđelju predstavljaju savršenu alegoriju nepokolebljive vere koja neće pokleknuti ni pred najvećim iskušenjima. One su alegorija hristolikih pravednika koji vrlinom i snagom vere pobeđuju zlo, prava personifikacija hrišćanskog heroja duha kao antipod antičkom heroju telesne snage i ratničke veštine. Sinteza forme, značenja i stila i kod inicijala sa predstavom ličnosti čije noge proždiru krilate zmije nedvosmisleno upućuje na jug Italije i Siciliju u periodu od 11. do početka 13. veka, kao umetnički prostor na kome treba tražiti jedinstveno prožimanje antičkih, vizantijskih, italoromaničkih i severnjačkih uticaja s posebnim fokusom na velike benediktinske skriptorije navedene epohe kao nosioce specifičnog oblika srednjovekovnog ukrašavanja knjiga. Ako tamo nije neposredno sticao svoje nesumnjivo umeće, glavni majstor ilustrovanog ukrasa Miroslavljevog jevanđelja je nesumnjivo imao priliku da se upozna sa stvaralaštvom ovih velikih i plodnih centara.


AUTOR: Tamara Ognjević, Artis centar, Beograd, UDK 096=163,41"11".

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg