HRIŠĆANSKI - PRAVOSLAVNI SPOMENICI TRAVUNIJE U ISTORIOGRAFIJI I SAVREMENOM DRUŠTVU | Plemenito

HRIŠĆANSKI - PRAVOSLAVNI SPOMENICI TRAVUNIJE U ISTORIOGRAFIJI I SAVREMENOM DRUŠTVU | Plemenito

HRIŠĆANSKI - PRAVOSLAVNI SPOMENICI TRAVUNIJE U ISTORIOGRAFIJI I SAVREMENOM DRUŠTVU


Sažetak: U istoriografiji bivše Jugoslavije opšte je prihvaćeno mišljenje da je u srednjovjekovno doba na području današnje Bosne i Hercegovine istovremeno participirala pravoslavna, katolička i tzv. „crkva bosanska“.

U savremenoj istoriografiji novonastalih država, na temeljima te iste Jugoslavije, u brojnim naučnim radovima, kao i u medijskim sredstvima, često se prezentuju neutemeljene konstatacije koje se prikazuju kao nepobitne činjenice da je državna vjeroispovijest u srednjovjekovnoj Bosni bila „bogumilska“, dok su pravoslavlje i katoličanstvo šireni nasilnim putem iz susjedstva. Takve tvrdnje obrazlažu da pravoslavni manastiri na području današnje Hercegovine koja je pripojena Bosni u drugoj polovini XIV vijeka, potiču iz turskog perioda i da o njima nema pisanih dokaza, već se vezuju za nepouzdano predanje. Takođe, i srednjovjekovne spomenike - stećke smatraju „bogumilskim kulturnim izrazom“, a „svojim osobenim naukom lišili su srednjovjekovnu Bosnu crkvene arhitekture“. Nasuprot navedenom, počev od prvih tragova hrišćanstva pronađenih u dolini Trebišnjice, pisanih istorijskih izvora, dubrovačke arhivske građe, natpisa na stećcima i literature, autori u radu prezentuju hrišćanske - pravoslavne spomenike Travunije, od najstarijih vremena do kraja XV vijeka.

 

Raspadom države Jugoslavije, na njenom tlu pojavili su se novi narodi. Da bi se dokazalo njihovo vjekovno postojanje, javila se potreba za pisanjem nove istorije. U skladu sa tim, izvjesni akademici iz federalnog dijela današnje Bosne i Hercegovine, temelje bošnjaštvo još iz antičkog perioda.

Osim toga, neki opovrgavaju i postojanje hrišćanskog stanovništva koje je od ranog srednjeg vijeka naseljavalo današnju Bosnu i Hercegovinu. Tako prevodilac i priređivač deftera naslovljenog Sumarni popis sandžaka Bosna 1468/69. godina, u uvodnom dijelu konstatuje: „Osobito je važno da nas defter poučava da u Bosni postoji jedan narod. Nema iskaza o katolicima i pravoslavcima, zapravo u ovo vrijeme pravoslavlja u Bosni nije ni bilo. Ono što je sigurno, nema nikakvih stranih naroda Hrvata i Srba“.

Neophodno je običnom čitaocu skrenuti pažnju da se ne radi o nekom neupućenom istraživaču, već o stručnjaku osmanskog jezika koji je prevodio i priređivao i druge turske deftere.

Nažalost, sličnih primjera je mnogo u savremenoj istoriografiji i društvu. Gotovo svakodnevno u pisanim i elektronskim medijima mogu se čuti konstatacije da je državna vjeroispovijest u srednjovjekovnoj Bosni bila „bogumilska“, dok su pravoslavlje i katoličanstvo šireni nasilnim putem iz susjedstva. Tvrdi se da pravoslavni manastiri na području današnje Hercegovine koja je pripojena Bosni u drugoj polovini XIV vijeka, potiču iz turskog perioda i da o njima nema pisanih dokaza, već se vezuju za nepouzdana predanja.

Moguće da ih je na ovo navela konstatacija istaknutog V. Ćorovića koji je pisao: „Kao za sve manastire u Hercegovini, tako i za Dobrićevo postoji pre- danje da ga je osnovao car Konstantin na putu iz Rima u Carigrad, našavši da je njegovo mjesto dobro“.  Istovremeno, preko srednjovjekovnih spomenika - stećaka koje pripisuju bogumilima, zagovaraju duhovni kontinuitet između bogumilstva i islama, odnosno srednjovjekovne bosanske države i Osmanlijskog carstva.

Nasuprot navedenom, prenebregavaju činjenice da su rani tragovi hrišćanstva pronađeni u selu Paniku na području Bileće koja je u srednjem vijeku pripadala Travuniji. Panik i druga naselja u dolini rijeke Trebišnjice u današnje vrijeme potopljena su vodom Bilećkog akumulacionog jezera. Zbog stvaranja pomenute akumulacije, angažovani su brojni domaći i strani stručnjaci, radi izmještanja i zaštite istorijskih spomenika. Interesantno je da je istaknutu ulogu u istraživanjima imao američki istraživač, profesor Stanford univerziteta, Vejn Vučinić koji je porijeklom iz Bileće.

O nalazima u potopljenim selima Paniku, Orahu, Čepelici i Mirušama napisani su značajni radovi od kojih bismo istakli rezultate Z. Kajmakovića, Š. Bešlagića, I. Bojanovskog i I. Čremošnik.

Zbog industrijalizacije tadašnje države, žrtvovane su ne samo prirodne ljepote koje su krasile dolinu Trebišnjice, već i značajan broj vjerskih, odnosno kulturno istorijskih spomenika iz antičkog i srednjovjekovnog perioda.

Rijeka Trebišnjica proticala je kroz naselje Panik (rimski Leusinium), a bila je premošćena starim mostom. Pronađeni natpis u kamenu govori da je most na rijeci Trebišnjici kod Panika obnavljan od 79. do 84. godine nove ere.

Na ovom području hrišćanstvo je nagovještavano još pred Konstantinovo doba, što potvrđuju tragovi u otkrivenoj luksuznoj vili s Crkvine u Paniku koju je sačinjavalo nekoliko građevinskih kompleksa, a datirana iz doba cara Galijena (253-268). Iznad rimskog građevinskog kompleksa pronađe- na je mala starohrišćanska crkva koja je izgrađena još u VI vijeku, a kasnije je iznad nje izgrađena srednjovjekovna crkva oko koje se sahranjivalo stanovništvo.

Hrišćanska tradicija nastavljena je dolaskom Slovena. Ovo područje je pripadalo srednjovjekovnoj oblasti Travuniji za koju vizantijski car i pisac Konstantin Porfirogenit polovinom X vijeka kaže: „tamošnji stanovnici vode porijeklo od nekrštenih Srba“ i potom konstatuje da su njeni vladari uvijek bili podložni vladaru Srbije.  Kasnije, 1376. godine, Tvrtko I Kotro- manić ovo je područje pripojio Bosni.

Nema nikakve sumnje da je u srednjovjekovnom periodu na ovom području živjelo hrišćansko stanovništvo pravoslavne vjeroispovijesti, što potvrđuju evidentirane crkve i crkvišta od kojih su neke izmještene a neke potopljene vodom. Prilikom istraživanja doline Trebišnjice, Z. Kajmaković posebno je isticao srednjovjekovnu crkvu posvećenu Sv. Nikoli na Mistihalju u Paniku, pretpostavljajući po nazivu lokaliteta da je ranije bila posvećena Sv. Mihailu.

Po njegovim mjerenjima dimenzije crkve bile su: dužina 7.80, širina 4.35, a visina 5 metara. Bila je presvođena poluobličastim svodom. Na zapadnoj fasadi prilikom poslednje obnove bio je ugrađen natpis u kojem se pominje pop Vučkosav, ktitor ranije obnove.

Iako je crkva bila posvećena Sv. Nikoli, stanovništvo koje je živjelo na ovom području i danas se sa nostalgijom sjeća da je kod ove crkve tradicionalno održavana svečanost o Svetom Iliji.

U Mirušama, u zaseoku Kolanjevići, nalazila se crkva posvećena Sv. Đurđu. Bila je smještena na lijevoj obali rijeke. Crkva je dimenzija: duži- na 7.33, širine 4.40, a visine 4.50 metara. Smatra se na osnovu njenog arhitektonskog izgleda, odnosno blago prelomljenog svoda, da je daleko starija od svoje obnove iz 1856. godine. Pored pomenute crkve u Kolanjevićima evidentirana je srednjovjekovna crkva posvećena Sv. Petki. U ovoj crkvi M. Vego pronašao je natpis jednog Vlaha Mirušića koji su, kako je poznato iz dubrovačkih dokumenata, naseljavali ova područja krajem XIV i tokom XV vijeka.

Kao i prethodno navedene, sličnog arhitektonskog izgleda bila je crkva u Mirušama u Pribojnu, posvećena sv. Savi, duga 7.42, široka 4.53, a visoka 4 metra. Ovaj lokalitet nazivao se i „Manastir“, što upućuje na ranije kultno mjesto.

Tokom navedenih istraživanja, posebna pažnja posvećena je manastirskim kompleksima Dobrićevu i Kosijerevu koji su izmješteni sa prvobitne lokacije. Oko nastanka ovih manastira kod istraživača iz oblasti istorije umjetnosti ne postoji usaglašeno mišljenje. Za manastir Dobrićevo M. Šuput smatra da datira s početka XVI vijeka, dok je Z. Kajmaković smatrao da je Dobrićevo sagrađeno prije dolaska Turaka. Po njegovom viđenju u arhitekturi Dobrićeva prepliću se raški (u osnovi) i gotski (u nadogradnji) stil.

Sačuvani su manastirski pečati koji datiraju iz XIII vijeka. Međutim, istraživanja su pokazala da natpisi na pečatima nisu autentični.

Nedaleko, na izvoru rijeke Trebišnjice, nalazila se crkva Ružica. Detaljan opis ove crkve dao je Marko Popović koji je učestvovao u pomenutim istraživanjima i datirao crkvu u XIV vijek.

Postavlja se pitanje kome pripadaju crkve i crkvišta, kao i srednjovje- kovni spomenici - stećci u dolini Trebišnjice kojih je na ovom području pobrojano ukupno 476. Stećci su evidentirani na sledećim lokalitetima: Izvor 2, Zadublje 61, Orah 10, Mistihalj 178, Panik 103, kod crkve Sv. Đurđa 20, Grobnice I 48, Grobnice II 9, Mostište 33 i Gornje selo 3 stećka.


Srednjovjekovni spomenici razasuti su po cijeloj današnjoj Hercegovini. Već nekoliko godina, od kako je u četiri države bivše republike SFRJ krenuo projekat UNESKO-a o nominaciji i zaštiti stećaka, negodovanja i protesti upućeni su iz federalnog Sarajeva, gdje se tvrdi da se pokušava preoteti bošnjačka kulturna baština. Po njima su stećci bogumilski koji su njihovi preci. Nažalost, i neki srpski istoričari preuzimaju podatke i pišu kako su stećci bogumilski. Ne želeći da se ovom prilikom upuštamo u pitanje „crkve bosanske“ koju su zaista mnogi obrađivali, iznosimo samo činjenicu koja kaže da je zaključno sa 1985. godinom jedan istraživač prebrojao 521 rad koji tretira ovu temu.

Od 1985. godine do danas, „crkvi bosanskoj“ posvećeni su naučni sku- povi i napisan veliki broj radova, gdje se bez nekih novih dokaza ponavljaju ranije izrečeni stavovi. Od novijih istraživanja pažnju privlače radovi P. Ćoškovića i I. Barns koja je objelodanila pogrešno iščitavanje testamenta gosta Radina od strane Ć. Truhelke. Autorka ističe da nije teško primijetiti da nema nijednog navoda koji se kosi sa dogmom pravoslavne crkve i da je testament sačinio pripadnik pravoslavne vjere.

Zbog indirektne veze sa vjerskim prilikama u srednjovjekovnoj Bosni i Hercegovini o stećcima je napisan veliki broj radova. Nažalost, veliki broj njih je kompilativnog karaktera u kojima se tvrdi da oni pripadaju bogumilima. Pripadnost stećaka utvrđivana je na temelju dekorativnih i drugih motiva uklesanih na njima. Jedan od najboljih poznavalaca ove problematike slikarka i istoričarka umjetnosti M. Vencel (1932-2002), čija su istraživanja nezaobilazna, pisala je da ikonografija stećaka ima pravu hrišćansku osnovu.

Mentor M. Vencel bio je A. Benac, kome se, kako je napisala, obratila: „’Dr. Benac, rekoh, moram Vam nešto reći. Prošle večeri sam razgovarala sa Johnom Fineom, koji istražuje Crkvu bosansku. Zajedno smo zaključili da ni na stećcima, ni u Crkvi bosanskoj nema ničeg bogumilskog. Mislim da bogumili nisu napravili stećke. Mislim da nikad nisu ni bili ovdje.’ ’Znam’, reče on. ’Uvijek sam to znao. Ali to nije nešto što mogu ja reći. Vi to možete i ja ću Vam pomoći’“.

U razrješenju postavljenih pitanja najsigurniji oslonac je pisana is torijska građa, u ovom slučaju Dubrovačkog arhiva koja je nezaobilazna u razrešenju brojnih pitanja, pa i ovih. Selo Miruše dobilo je ime po Vlasima Mirušićima. Iz katuna Miruša bio je Gojko Medošević, Vlah Mirušić, koji je početkom XV vijeka naveden kao vazal Vuka Hranića.

Pljačke i ubistva dešavale su se u Mirušama i Čepelici. Godine 1406. Radivac Milotić opljačkao je u Čepelici dva dubrovačka kurira i njihovog saputnika.

Trgovce koji su išli iz Dubrovnika ka unutrašnjosti put je vodio kroz Čepelicu i Miruše. Dvojicu udruženih trgovčića Vukašina Vukotića i Radosava Bogavčića opljačkali su Radivoj Vitojević, Milač Bogunović, Radonja Bratuljević, Miroslav Stančić i drugih. Razbojnici su pripadali Vlasima Mirušanima.

U dubrovačkim izvorima pominju se stradanja u Donjem Vrbnu i Skrobotnu koji su u susjedstvu Miruša i Čepelice. Četrdesetih godina XV vijeka u Skrobotnu su pljačkali Milišići, dok su u Čepelici ubistvo izvršili Trebinjci, Božitko Ostojić zvani Čifut, njegov rođak Vukota i Ivaniš Novaković.

Oktobra 1470. godine protiv jednog kramara sa ovog područja podnijeta je tužba u Dubrovniku.

U kasnijem periodu, kao razbojnik pominje se Dragić Vukmirović, čovjek Radiča Paskaševića iz Čepelice. (Dragichus Vochmirovich homines Radicii Pascassevich de Zepelica). Protiv njega optužnicu je pred rektorom Sigismundom Đorđićem podigao Radin Miobratović iz Župe Dubrovačke.

Dok su u Mirušama živjeli Vlasi Mirušići, u susjednim naseljima Donjem Vrbnu, Malini i Skrobotnu živjeli su Vlasi Maleševci.

Zaselak Kolanjevići u Mirušama dobio je ime po Vlasima Kolanjevićima koji se pominju u dubrovačkim arhivalijama, a kojima smo posvetili zaseban rad. Aprila 1425. godine u dokumentima se pominje Bjeloslav Kolanjević iz Trebinja.

Da je srednjovjekovno stanovništvo naseljeno po travunijskom pobrežju pripadalo pravoslavlju protvrđuje i primjer Predojevića smještenih u okolini Bileće. Zahvaljujući sačuvanim epitafima na stećcima smještenim na lokalitetu Jezerine u Bilećkom polju i upoređenim sa dubrovačkom arhivskom građom, nedavno je utvrđeno razgranavanje njihovog katuna i identifikovanje njihovih nekropola. Turskom okupacijom neki od Predojevića prelazili su na islam, a neki sačuvali pravoslavnu vjeru. Ruševine Predojevića crkve sačuvane su sve do današnjih dana u selu Prijevoru. Sačuvana je i Predojevića džamija.

Još 1319. godine u Rudinama koje su pripadale Travuniji, a kasnije Trebinjskoj oblasti, pominje se pravoslavni pop Pribihlav. Nešto kasnije pominje se i kaluđer Makarije. Početkom 1491. godine u Bileći je djelovao pravoslavni pop Radić Predojević.

U selu Zaušju kod Bileće nedavno je otkopana crkva za koju se smatra da je iz srednjovjekovnog perioda. U crkvi sa lijeve strane otkopan je stećak, nažalost, bez natpisa, a u oltaru koji je četvrtastog oblika otkopan je stub časne trpeze.

U selu Baljcima, udaljenom četiri kilometra od Bileće, nominovana je nekropola na lokalitetu Bunčića za Uneskovu listu u kojoj se nalazi 190 stećaka. Značaj Bunčića nekropole ogleda se u ranije pronađenih sedam natpisa u kojima se pominju Vukša Dubčević, Rašoje, Crijep i Raško Vlahović, Vitoje Daković, Rada Raičeva, Bunac Rušović i kaluđer Gligorije koji je posebno značajan za naš rad.

Nedavno je na ovom lokalitetu G. Komar pronašao dva nova natpisa. U jednom od njih pominje se da tu počiva monahinja.

Pozivajući se na predanje, mještani sela Baljci tvrde i pokazuju lokalitet gdje se nalazio srednjovjekovni manastir. Nažalost, istraživanja nisu vršena.

Kao i mnoga druga naselja u današnjoj Hercegovini, Bunčići su ime dobili po Vlasima Bunčićima koji su nastali razgranavanjem drugih katuna.

U ranije pronađenom natpisu pominje se Bunac Rušović. Postavlja se pitanje da li je lokalitet Bunčići dobio naziv po pomenutom Buncu koji je možda bio na čelu katuna. Njegovi nasljednici nazivali su se Bunčići. U kakvom je srodstvu bio navedeni Bunac i Vukota Bunčić nije nam poznato. U sudskim knjigama Dubrovačkog arhiva 1419. godine registrovani su Vukota Bunčić iz Baljaka i Dragoslav Bogdašić iz susjednog sela Bogdašići. Navedeni su optuženi da su ukrali Medoju Branojeviću iz Mirilovića tri krave.  Takođe, i nedaleko udaljeno selo Mirilovići dobilo je ime po Vlasima Mirilovićima.

Osim navednih, značajan je broj stećaka u selima Skrobotno, Žudojevići i Vrm koji pripadaju vlaškoj skupini Maleševaca koji su živjeli na širem ovom području. Za njih je karakteristično da su dali najveći broj kramara i bili najveći prevoznici robe koja je karavanima prenošena iz Dubrovnika u unutrašnjost. I ovaj rod bio je pravoslavan, a slavili su Sv. Ignjatija Bogonosca. Njihove porušene crkve nalaze se u selima Donje Vrbno i Žudojevići- ma. U crkvi u Žudojevićima nalazi se stećak sa natpisom u kojem se kaže da tu počiva pop Obrad Maleševac.

Na ovom području brojna su crkvišta koja do danas nisu istražena. Najbolji primjer je područje koje je nekada obuhvatala srednjovjekovna župa Vatnica (Fatnica), a bila je u sklopu Travunije.

Pisani izvori pominju postojanje pravoslavnih popova u Fatnici. Naime, iz Fatnice je 1449. godine u Dubrovnik posredstvom provodadžija došla Mila, ćerka popa Novaka, da bi se udala i sklopila brak sa Ivanom Tonkovićem sa ostrva Mljeta. Pošto je bila pravoslavne vjeroispovijesti, dubrovački biskup trebalo je da odobri ovaj brak.

Prema predanju, u srednjovjekovnoj Vatnici (Fatnici), kojoj su pripadala sela Vatnica, Bačevica, Narat, Rasuhače, Kalača, Kalac, Kakorići i druga, postojao je veći broj pravoslavnih crkava i to na lokalitetima pod Crvenom gredom, Poraće, Sopot, Crkvina, Kose, Baba-krst.

O postojanju manastira u selu Orahovicam pisao je istaknuti J. Dedijer porijeklom iz pomenutog sela Čepelice.

Na temelju istraživanja O. Zirojević saznajemo da je u jednom turskom defteru u Fatnici zabilježena crkva svete Prečiste čiju je baštinu držao izvjesni pop Stefan.

U istom izvoru u nahiji Fatnici, u selu G. Budebojik (?), danas nepoznatom, evidentirana je i crkva svetog Jovana. Njenu zemlju držao je pop Matija. Još jedna crkva posvećena svetom Jovanu bila je u Fatnici i to u selu G. Kržaka (?) koje danas ne postoji pod tim nazivom.

Osim Rudina, koje su pripadale Travuniji, značajan broj srednjovjekovnih hrišćanskih spomenika nalazio se i u Trebinju koje je ujedno bilo centar Travunije. Trebinjski vlastelin Obrad Vojihnić, aprila 1326. godine, sklopio je sporazum sa kamenarom Vlahom Kolendinim iz Dubrovnika da izvodi radove na jednoj crkvi u Trebinju za godišnju naknadu u iznosu od 40 perpera. Osim novčane naknade za rad, Obrad se obavezao da će Dubrovčaninu obezbijediti hranu i putne troškove. Nešto kasnije Obrad je za radove na crkvi angažovao jednog majstora iz Zadra koji se obavezao da će raditi godinu dana za iznos od 45 perpera.

Tokom tridesetih godina XIV vijeka, a i kasnije, u dubrovačkim dokumentima pominje se naselje u Trebinju Sveti Stefan ili Stefan Polje. Nešto kasnije, u desetinama dokumenta Dubrovačkog arhiva raznih serija pominje se crkva Svetog Stefana koja u današnje vrijeme ne postoji, a nalazila se, kako izvori govore, kod prelaza rijeke.

U njoj je službovao pravoslavni trebinjski pop Tvrden.  Njegov rođeni brat bio je kaluđer u Konavlima, a zvao se Nikola Bogdanović. Oktobra 1375. godine pop Tvrden nije bio živ, a njegove stvari u Dubrovniku su preuzeli brat Nikola Bogdanović i rođaci Bokčin Stanislavić iz Trebinja i Rajko Milatković iz Vrsinja.

Nešto kasnije, Bogčin Stanislavić postao je pop. Na zahtjev kneza Pavla Radenovića 1411. godine u Dubrovniku je „prečasni pop“ Bokčin bio prisutan tokom nagodbe u vezi sa jednim ubistvom. Oktobra 1418. godine njegov čovjek Miroslav Milotić prodao je konja u Dubrovniku. U centru Trebinja je imao kuću pravoslavni pop Bokčin Stanislavić, u kojoj je živio sa svojim sinovima Radoslavom i Pribatom.

U naselju Policama, radnik muzeja u Trebinju Stevan Kijac pronašao je 1959. godine natpis urezan u tri reda u živu stijenu u kojem se pominje pop Bokčin.

Kod prelaza rijeke, nedaleko od izmještenog Arslanagića mosta, nalazila se i crkva Sv. Đorđa, koju je potopilo akumulaciono jezero. Za razliku od ostalih potopljenih crkava, ova crkva bila je većih dimenzija: duga 9.1, široka 4.81, a visoka 4 metra. I ova crkva datira iz srednjeg vijeka. Naime, do 1887. godine bila je ruševina, a tada je obnovljena.

Nepoznato je gdje se nalazila crkva Sv. Mihajla u kojoj je sahranjen trebinjski župan Pavlimir sa sinom Tješimirom. Možda je bila na lokalitetu Mistihalja u Paniku. Među najstarijim crkvama u Trebinju je Kostadinovica u Gomiljanima (posvećena arhiđakonu Stefanu) i crkva Sv. Varvare u Dživaru. Srednjovjekovne crkve nalaze se i u selima Taleži posvećena Sv. Nedelji i Sv. Ilije u selu Mesari.

Jedan od najstarijih crkvenih objekata je manastir Sv. Petra i Pavla. Mavro Orbini tvrdio je da tu leži tijelo raškog župana Dese. Prema Tomi Arhiđakonu, u ovom manstiru se od 1067. godine nalazila trebinjska biskupija u kojoj je stolovao katolički biskup koji je protjeran u Dubrovnik i dobio ostrvo Mrkan na upravu.

Da su na području Trebinja osamdesetih godina XV vijeka postojale pravoslavne monaške zajednice potvrđuje i dubrovačka arhivska građa. Izvjesna Jelisavka iz Trebinja bila je kaluđerica čiji je sin Radonja bio sluga kod kovača Radibrata Pripčinovića iz Dubrovnika.

Jedan od najznačajnijih vjerskih i kulturnih spomenika Trebinja je manastir Tvrdoša, posvećen Uspenju Presvete Bogorodice. Oko njegovog postanka u istoriografiji ne postoji usaglašen stav. Novija arheološka istraživanja ustanovila su ranohrišćanski i nekolika srednjovjekovna sloja. Na temelju zapisa Marka Trebinjca iz 1509. godine, saznaje se da je manastir podignut zaslugom kir Vasilija, pri arhiepiskopu Jovanu, svakako prije zapisane godine.

Međutim, prvi pisani pomen Tvrdoša datira od devedesetih godina XV vijeka. Kao monah Bogorodičine crkve (današnji Tvrdoš) pominje se Venjamin Radišić. Godine 1496. pominje se prezviter Stefan Kovačević, a nešto kasnije i Luka Raosalić čija je parohija bila pomenuta crkva.

U dubrovačkim dokumentima pominje se mitropolit Vasilije koji rezidira u crkvi Svete Marije u Trebinju.  On se oktobra 1504. godine zadužio 40 zlatnih dukata kod Frančeska Radanovića iz Dubrovnika i Dragiše Vučinića iz Žurovića. Navedeni kredit trebalo je da vrati nakon dva mjeseca.

Međutim, dug nije vraćen na vrijeme, pa se potom tokom marta naredne 1505. godine pominje iguman Jovan koji se obavezuje da vrati preostali dug. Kredit je vraćen sa zakašnjenjem, jer je kasacija dokumenta datirana 28. aprila 1505. godine.

Da je na području Travunije, kasnije Trebinjske oblasti, živjelo pravoslavno stanovništvo svjedoči dubrovačka arhivska građa. Zbog teških životnih prilika pravoslavno stanovništvo odlazilo je u Dubrovnik i prelazilo na katoličanstvo. Radovan Đurđević iz Mirlovića juna 1415. godine došao je u Dubrovnik sa svojom ćerkom Radoslavom i stupio u službu kod izvjesnog Marina i pristao da ga služi samo za hranu i odijevanje. Istom poslodavcu dao je svoju ćerku Radoslavu koja se pokrstila i primila ime Ana, a koja je, takođe, služila samo za hranu i odijevanje. Ona se obavezala da će pošteno i vjerno služiti, a poslodavac da je neće otpustiti sve dok bude živa.

Na području koje je obuhvatala Travunija, a potom Trebinjska oblast, razvio se intenzivan i dinamičan život u antičko, a potom i u srednjovjekovno doba, o čemu svjedoče mnogobrojni spomenici i jedne i druge epohe. Stanovništvo koje je naseljavalo ova područja i prije turske okupacije bilo je pravoslavne vjeroispovijesti, što potvrđuju rušene, a potom obnavljane crkve i crkvišta koje su pripadale Predojevićima, Maleševcima, Mirlovićima, Ugarcima, Žurovićima i drugim razgranatim rodovima poput Mirušića, Kolanjevića, Bunčića, Bogdašića, Vitkovića i drugih. U prilog navedenom svjedoče i mnogobrojni srednjovjekovni spomenici - stećci pod kojima su pokopani članovi navedenih bratstava, što potvrđuju natpisi na stećcima i dubrovačka arhivska građa. Srednjovjekovni spomenici - stećci na području koje je pripadalo srednjovjekovnoj Travuniji ne mogu se dovoditi u vezu sa tzv. bogumilima, što rade mnogi istraživači sa visokim akademskim zvanjima. Na žalost neki to rade namjenski, da dokažu kako u srednjovjekovnoj Bosni i Hercegovini nije bilo pravoslavlja, ni Srba.

Na kraju, potrebno je naglasiti da ovo pitanje nije u potpunosti iscrpljeno. Ovo su samo neki od dokaza o dugom trajanju hrišćanstva i pravoslavlja na području Trebinja i njegove šire okoline. Neophodno je sistematski istražiti brojne lokalitete koji se vezuju za postojanje crkava, manastira i crkvišta. Za razrješenje ovog značajnog pitanja nisu dovoljna sporadična arheološka istraživanja, već jedan timski rad pod okriljem istorijskog instituta koji nedostaje današnjoj Hercegovini.

 

IZVOR: Radmilo B. Pekić, Gligor M. Samardžić, HRIŠĆANSKI ‒ PRAVOSLAVNI SPOMENICI TRAVUNIJE U ISTORIOGRAFIJI I SAVREMENOM DRUŠTVU, Tematski zbornik radova: ISTORIOGRAFIJA I SAVREMENO DRUŠTVO, Niš 2014, 147-162.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg