GRANIČNI GRADOVI I TVRĐAVE SREDNjOVJEKOVNE BOSANSKE DRŽAVE NA TERITORIJI DANAŠNjE OPŠTINE BOSANSKI PETROVAC | Plemenito

GRANIČNI GRADOVI I TVRĐAVE SREDNjOVJEKOVNE BOSANSKE DRŽAVE NA TERITORIJI DANAŠNjE OPŠTINE BOSANSKI PETROVAC | Plemenito

GRANIČNI GRADOVI I TVRĐAVE SREDNjOVJEKOVNE BOSANSKE DRŽAVE NA TERITORIJI DANAŠNjE OPŠTINE BOSANSKI PETROVAC


Ostaci srednjovjekovne tvrđave Bilaj (danas selo Bjelaj)

Apstrakt: U ovom radu se govori o graničnim gradovima i tvrđavama srednjovjekovne bosanske države koji su se nalazili na teritoriji današnje opštine Bosanski Petrovac. Prvi dio rada sadrži pregled srednjovjekovne istorije ove nedovoljno istražene oblasti. Drugi dio rada obuhvata pomene svih petrovačkih tvrđava i gradova kroz analizu njihove lokalizacije, značaja, kao i stanja u kojima su se očuvali do našeg vremena. Zahvaljujući svemu tome na kraju se mogu izvući i konkretni zaključci o južnoj i zapadnoj granici srednjovjekovne bosanske države prema Ugarskoj na posmatranoj teritoriji.

Ključne riječi: Vladimir Ćorović, Bosanski Petrovac, Gradina, Žuta Glavica, Kadinjača, Vrščić, Vaganac, Oštrelj, Bilaj, Stjepan II Kotromanić, Pset, Hrvatska, Ugarska, Bosna, Kolunići, Lajoš Veliki, Bravsko polje, Tvrtko I Kotromanić, Žigmund Luksemburški, Hrvoje Vukčić Hrvatinić, Ivaniš Dragišić, Jajačka banovina, tursko osvajanje, Novosel, Klekovača, Oštrelj, Osječenica, Ripački klanac.

U svojoj pristupnoj akademskoj besjedi pročitanoj na svečanom skupu SKA 16. maja 1935. godine Vladimir Ćorović na jednom mjestu navodi teritorijalno proširenje Bosne u periodu 1322-1332. godine za koje je zaslužan ban Stjepan II Kotromanić . Određujući granične linije Stjepanove Bosne, on spominje granični pojas oko Bosanskog Petrovca, koji karakteriše niz gradova i utvrđenja: Gradina, gradić na Žutoj glavici, Kadinjača, Vrščić, gradina u Vagancu, Oštrelj i Bilaj .

Međutim, u kasnijoj istoriografiji pomenutim gradovima i utvrđenjima, sa izuzetkom Bilaja, nije poklonjeno dovoljno pažnje. Slično možemo reći i za srednjovjekovnu prošlost Bosanskog Petrovca za razliku od susjednih mjesta Ključa istočno i Bihaća zapadno koji su veoma dobro obrađeni u djelima više istraživača . Prostor između njih, koji obuhvata petrovačku opštinu, ako ništa onda bar svojom površinom od preko 800 km² zaslužuje da se bolje prouči.

Dva su glavna razloga zašto do sada to nije učinjeno. Prvi je manjak adekvatnih istorijskih svjedočanstava, dok je drugi posljedica novije prošlosti, tačnije velikog značaja Bosanskog Petrovca za NOR i socijalističku revoluciju . Zato je ovom periodu naše istorije poklonjena naročita pažnja tako da se ono prije toga našlo u sjeni i nekako bilo potisnuto u drugi plan.

Imajući sve to u vidu, u ovom radu neće biti govora samo o pomenutim tvrđavama, već i o komletnoj istoriji petrovačke teritorije u srednjem vijeku, naravno u kontekstu pograničnog kraja, odnosno promjena gospodara i prelazaka iz ugarskih u bosanske ruke i obrnuto, a na kraju i u dolasku ove oblasti pod tursku vlast. O tome će biti riječi u prvom dijelu rada, dok će drugi dio rada biti posvećen samim pograničnim gradovima i tvrđavama.

Dugo vremena se ova oblast nalazila u sastavu ranosrednjovjekovne hrvatske države pod nazivom županije Pset , da bi od 1102. godine ušla u sastav Ugarske države . Prvi put današnja petrovačka opština, preciznije njen istočni dio postao je bosanski u vrijeme vladavine bana Stjepana II Kotromanića. Tada se, naime, u oblasti njegovog vazala kneza Vukoslava Hrvatinića nalazilo pleme Kolunića (i danas postoji selo Kolunić, 4-5 km južno od gradskog naselja) . Kada se to desilo teško je reći, ali postoji mogućnost da je do toga došlo sredinom treće decnije XIV vijeka kada su Hrvatinići (Stjepanići) napustivši nešto ranije Šubiće prihvatili vlast bana Stjepana II.

Izgleda da se vlast bosanskog bana nije dugo zadržala, jer se već 1334. godine na mjestu današnjeg grada pominje naselje pod nazivom St. Petri de eodem, i to kao ugarski posjed . Naravno, treba istaći da do toga nije sigurno došlo kao posljedica nekog rata. Vjerovatno je u pitanju bio neki dogovor između kralja Karala Roberta I i bana Stjepana II, za koga je Sima Ćirković utvrdio da se u bosanskoj istoriji ne može naći vladar, koji bi imao bolje odnose sa Ugarskom od njega.

 

Sljedeći važan podatak za ovu temu potiče iz 1345. godine kada je ban Stjepan ratovao za kralja Lajoša protiv pobunjene vlastele u Hrvatskoj . Kao posljedica uspješnog ratovanja, kralj ga je nagradio teritorijalnim proširenjem u pravcu zapada čime je veći dio teritorije današnje petrovačke opštine pripao bosanskoj državi, mada je vrlo vjerovatno da su i ranije neki njeni posjedi bili pod banovom vlašću (ovdje se prije svega misli na Bravsko polje koje čini istočni dio opštine, a koji je u odrđenoj mjeri usmjeren ka Ključu, u to vrijeme nesumnjivo pod vlašću njegovih vazala Hrvatinića).

Situacija se u potpunosti promijenila na početku vladavine bana Tvrtka kada je kralj Lajoš krenuo sa politikom potiskivanja i podvrgavanja svojoj vlasti feudalne gospode. Tako je on 1357. potčinio sebi neposredno vlastelu iz Donjih Kraja uz oduzimanje prostranih oblasti od bosanskog bana u prvim godinama banovanja mladog Tvrtka . Ne treba sumnjati da je petrovačka oblast bila jedna od prvih koje su kao pogranične vraćene pod neposrednu vlast mađarske države.

Takvo stanje je ostalo nepromijenjeno sve do smrti moćnog kralja Lajoša 1380. godine kada je tada već kralj Srba i Bosne Tvrtko I iskoristio unutrašnje sukobe u Ugarskoj i u svim pravcima pomjerio svoje granice . Na zapadu granica Bosne u tom posljednjem periodu njegove vladavine ozbiljno se približavala Bihaću što je i vidljivo na skoro svim kartama koje pokazuju stanje iz tog vremena . Tada je prvi put komletna teritorija petrovačke opštine ušla u sastav bosanske države.

Do nove promjene gospodara došlo je nakon smrti kralja Tvrtka u martu 1391. godine. Novi kralj Stefan Dabiša nije bio dovoljne moći da se suprostavi ugarskom kralju Žigmundu. Pritisnut moćnim sjevernim susjedom morao je vrlo brzo da vrati mnoge Tvrtkove stečevine, a jedna od njih bez sumnje je bila i ona zapadna, koja se odnosi na našu temu. Tako je teritorija današnje petrovačke opštine ponovo došla pod ugarsku vlast, izuzimajući njen krajnji istočni dio, tj. dijelove Bravska polja , koji su gravitirali Ključu i kao takvi bili pod vlašću vojvode Hrvoja Vukčića Hrvatinića, koji od tog vremena preuzima vodeću ulogu u ekspanziji Bosne u pravcu zapada.

Teritorijalne promjene na području Petrovac – Bihać u to doba bile su vrlo česte, u zavisnosti prije svega od ratne sreće i opredjeljenja bosanskog vojvode u ratu za ugarsko nasljeđe. Tako su 1393. godine Sučani, između Bihaća i Ostrošca bili u Hrvojevoj vlasti. Nakon Đakovačkog ugovora, jedna isprava iz 1395. godine navodi sela u župi Pset, kao nesumnjivo ugarskom posjedu. Polovinom sljedeće godine Hrvojev brat, ban Vuk dobio je od kralja Žigmunda gradove Krupu i Ostrožac na Uni . Već 1397. posjede plemena Kolunića kralj Žigmund dodijelio je braći Latičić, vazalima Hrvatinića.

Dakle, svi ovi podaci upućuju na zaključak da je većim dijelom posljednje decenije XIV vijeka petrovačka teritorija bila pod ugarskom vlašću, bilo neposrednom bilo posrednom preko Hrvatinića ili njihove vlastele. Situacija se, međutim, iz korijena promjenila već 1398. godine kada je Hrvoje promjenio stranu u ratu za ugarsko nasljeđe napustivši Žigmunda i prešavšni na stranu Ladislava Napuljskog. Tada je zauzeo Dubicu, a vjerovatno je u to doba pod njegovu vlast došao i Bihać sa okolinom . Prirodno i krajevi istočno od Bihaća koji čine petrovačku oblast tada su ponovo postali sastavni dio bosanske države.

Tako je i ostalo sve do 1404. ili 1405. godine kada se ratna sreća počela okretati u korist kralja Žigmunda. Naime, njegov vojskovođa Pavao Bešenji je u proljeće 1404. osvojio Bihać , da bi potom bili odbranjeni Ripač i Sokol . Ugri su iz odbrane prešli u napad tako da je već sljedeće, 1405. godine, pod Žigmundovom vlašću bilo i pleme Kolunića, čime je veći dio petrovačke opštine za duže vrijeme došao pod ugarsku vlast .

Pravim nasljednicima Hrvatinića smatra se vojvoda Ivaniš Dragišić, kome je 1446. kralj Tomaš između ostalog potvrdio posjede i na Bravskom polju . Za to vrijeme teritorija današnjeg Petrovačkog polja bila je ugarska na što upućuju podaci iz prve polovine XV vijeka . Kuda je išla granica teško je odrediti, ali pretpostavljamo da je veliki dio Bravskog polja pripadao vojvodi Ivanišu.

Nakon turskog osvajanja Bosne i pohoda ugarskog kralja Matije Korvina u drugoj polovini 1463. godine obrazovana je Jajačka banovina u čiji sastav je ušlo Bravsko polje dok je preostala teritorija opštine zadržala svoj raniji status . Banovina je postojala sve do 1527, ali su ovi krajevi nešto ranije, tačnije negdje posljednjih godina XV vijeka došli pod tursku vlast . Za to vrijeme je Bjelajsko polje nesumnjivo i dalje bilo ugarsko o čemu svjedoči pomen tvrđave Bilaja 1495 . U narednom periodu petrovačka teritorija je kao pogranična bila poprište čestih sukoba između ugarskih i turskih ratnika sve dok je nisu u potpunosti zauzeli Turci između 1520. i 1530. nakon čega su tu osnovali kadiluk Novosel .

U svom navođenju pograničnih gradova i tvrđava oko Bosanskog Petrovca Vladimir Ćorović nije se držao kakvog takvog redosljeda, što će ovom prilikom biti učinjeno držeći se pravca od istoka prema zapadu. Da bi se to učinilo bio je neophodan terenski rad, odnosno obilasci svih ovih lokaliteta . Idući od istoka prema zapadu prva od tvrđava je Oštrelj. Postavlja se pitanje gdje se nalazila ova tvrđava imajući u vidu ogromno prostranstvo koje obuhvata ova planina. Odgovor na ovo pitanje bi mogao biti lokalitet pod nazivom Oštri grd koji se nalazi u podnožju planine, s njene južne strane, neposredno iznad sela Vedro polje.

Oko 3,5 km zapadno od te tvrđave i isto toliko južno od grada između sela Revenika i Kolunića nalazi se brdo Gradina , koje bez sumnje predstavlja jedno od utvrđenja navedenih u Ćorovićevoj pristupnoj besjedi. Sam položaj ovog srednjovjekovnog grada je idealan, jer kontoliše gotovo kompletno Petrovačko polje. Od Gradine 3-4 km zapadno u podnožju planine Osječenice nalazi se Gradić na Žutoj glavici . Dva do tri km južnije između sela Revenika i Medenog polja nalazi se lokalitet Kadinjača, gdje i danas postoje ostaci starog naselja. Zapadno od Žute glavice i Kadinjače u okviru zaselka Ograđenice nalaze se ostaci srednjovjekovnog naselja, koje narod i danas naziva Vrščić.

Na području opštine Bosanski Petrovac postoji veći broj Gradina, kao i Vaganaca što u određenoj mjeri otežava ubikaciju Gradine u Vagancu spomenute kod Ćorovića. Nakon obilaska više potencijalnih mjesta i razgovora sa lokalnim stanovništvom čini se da se u ovom slučaju radi o Gradini u neposrednoj blizini Bjelajskog Vaganca, tačnije između njega i sela Cimeše na jugozapadnim obroncima Osječenice . Konačno, posljednji i najzapadniji od ovih gradova jeste srednjovjekovni Bilaj , danas u okviru sela Bjelaja . Zanimljivo da je od svih jedini odolio vremenu što se može objasniti i važnom funkcijom koju je imao i u vrijeme turske vlasti.

Zajednička karakteristika svih ovih tvrđava i gradova jeste da pripadaju tipu brdskih utvrđenja. Svi su podignuti na strateški značajnim visovima, te su kao takvi teško pristupačni, a opet laki za odbranu. Za sve njih sačuvano je narodno predanje da su ih gradili Ugri i da su kao takvi veoma slični drugim utvrđenjima iz bosanskog Pounja .

Za izgradnju ovih utvrđenja korišćen je lomljeni neobrađeni kamen, koji obično potiče iz nekog od lokalnih kamenoloma . Njihova površina iznosi između 100 i 1000 m². Znatno rijeđe su tvrđave koje zahvataju površinu do jednog hektara, dok se veće od toga samo izuzetno javljaju . Tako na primjer površina utvrđenja u Bjelaju približava se 1000 m². Istina, to je teško odrediti budući da nedostaje istočni i dio sjevernog zida, ali su ostali uključujući i kulu između zapadnog i južnog zida veoma dobro očuvani.

Zahvaljujući svim navedenim podacima, kako za samo istoriju tako i za gradove i tvrđave s petrovačke opštine možemo izvući neke zaključke kada je riječ o granici između Bosne i Ugarske u srednjem vijeku. Ona je s južne strane išla pravcem istok – zapad planinskim vijencem koje čine Klekovača, Oštrelj i Osječenica.

I dok je relativno lako odrediti južnu granicu, to sa zapadnom nije slučaj. Posljednje bosansko utvrđenje na zapadu bio je Bilaj, dok je idući dalje prvo ugarsko bio Ripač, udaljen oko 25 km. Dakle, zapadna granica je bila negdje između, moguće na Ripačkom klancu, oko 3 km istočno od Ripča. Ako prihvatimo tu mogućnost bosanska vlast se prostirala čak 20-ak km zapadno od Bilaja, što za sobom povlači neminovno pitanje da li je možda postojalo još poneko manje utvrđenje, koje Ćorović nije spomenuo u svojoj pristupnoj besjedi. Moguće da odgovor leži u postojanju više lokaliteta sa nazivima Gradina, Gradić i slično na teritoriji sela Vrtoče, Krnjeuša i Lipa, koja su sva zapadno od Bjelaja na krajnjem obodu Bjelajskog polja.

Rezime: Teritorija današnje opštine Bosanski Petrovac u ranom srednjem vijeku bila je u sastavu hrvatske države pod nazivom županije Pset. Godine 1102. ušla je u sastav ugarske države. Dio srednjovjekovne bosanske države prvi put je postala u vrijeme vladavine bana Stjepana II Kotromanića. Nakon toga petrovačka oblast ponovo je postala ugarska za vrijeme kraljevanja Lajoša Velikog. Tek nakon njegove smrti 1380. godine ova planinska oblast našla se u bosanskoj državi moćnog kralja Srba i Bosne Tvrtka I Kotromanića. U ratu za ugarsko između kralja Žigmunda i Ladislava Napuljskog nasljeđe često je prelazila iz bosanskih u ugarske ruke i obrnuto, s tim da eksponent bosanskih interesa u to doba nije bio vladar, već vojvoda Donjih Kraja Hrvoje Vukčić Hrvatinić. Po turskom osvajanju Bosne dijelovi petrovačke oblasti ušli su u sastav ugarske Jajačke banovine. U narednih pola vijeka današnji Bosanski Petrovac bio je poprište ugarsko-turskih borbi sve dok ga Turci nisu zauzeli između 1520. i 1530. obrazovavši kadiluk Novosel. Pogranična utvrđenja prostirala su se linijom istok – zapad sljedećim redosljedom: Oštrelj, Gradina, Gradić na Žutoj Glavici, Kadinjača, Vrščić, Vaganac, Bilaj, koji se dijelom jedini očuvao do našeg vremena, jer je imao važnu ulogu i u vrijeme turske vladavine. Zahvaljujući ubikaciji ovih gradova i tvrđava u stanju smo povući graničnu liniju Bosne prema Ugarskoj. Ona je južnim dijelom današnje opštine išla planinskim lancem Klekovača – Oštrelj – Osječenica. Teže je odrediti zapadnu granicu, ali postojanje prirodne prepreke kao što je Ripački klanac, kao i činjenice da je prvi ugarski grad na toj strani bio Ripač ukazuje da bi upravo na toj lokaciji mogla biti zapadna granica.

 

AUTOR: Aranđel Smiljanić

PREUZETO SA: Zavičajno Udruženje Petrovac

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Grad Gradina Srednji vijek