CRKVENI NATPIS BANA KULINA | Plemenito

CRKVENI NATPIS BANA KULINA | Plemenito

CRKVENI NATPIS BANA KULINA


slike

CRKVENI NATPIS BANA KULINA
CRKVENI NATPIS BANA KULINA

Ban Kulin spada u red istorijskih ličnosti koje su svojim djelovanjem obilježile vrijeme u kom su živjeli, i čija je ostavština uzidana u temelj nacionalnog identiteta i kulturno-istorijskog nasljeđa Srba. Kulin je bio primoran da održava svoju vlast i državu, banovinu Bosnu, nalazeći se između dvije sile, Vizantije i Ugarske, kao i Vatikana koji ga je optuživao da štiti jeretike. U početku vladavine priznavao je vrhovnu vlast Vizantije, a kasnije je bio primoran da se prikloni Ugarskoj, ali je ipak očuvao autonomiju  srednjovjekovne Bosne. Održavao je veze i sa drugim srpskim vladarima toga vremena, a svoju sestru udao je za humskog kneza Miroslava, brata velikog župana Stefana Nemanje. Kulinova povelja upućena Dubrovčanima 1189. godine, najstariji je pisani dokument na srpskom jeziku, pisan je ćirilicom. Kao i većina srednjovjekovnih povelja srpskih vladara i Kulinova počinje znakom krsta iza kojega slijedi vjerska formula: U ime Oca i Sina i Svetog duha.

 

Pored njegove povelje, zubu vremena odoljela je i ploča koju je ban Kulin postavio na crkvu koju je podigao 1193. godine, a koja se nalazi u današnjem selu Muhašinovićima kod Visokog. Ploča se vjerovatno nalazila iznad glavnog ulaza u crkvu. Natpis na ploči ispisan je ćiriličnim slovima i srpskim jezikom, dimenzije ploče su 66,5x53 sm. Ispod natpisa na ploči se nalazi isklesano šest krstova, oko kojih su načinjeni krugovi. Kulinova banovina u crkvenom pogledu pripadala je pod jurisdikciju Rima, što nam svjedoče i papske povelje. Papa Urban III 1187. godine pored ostalih biskupija koje pripadaju Rimu na Balkanu, navodi i „regnum Seruilie quod est Bosna“, što bi u prilagođenom prevodu na savremeni srpski jezik značilo „onaj dio Srbije, koji se naziva Bosna“. Isto tako Kulinovu državu u crkvenom pogledu vidi i njegov nasljednik, papa Kliment III koji takođe ističe „regnum Seruilie quod est Bosna“, kao jednu od rimokatoličkih biskupija. Međutim, istorijska nauka je već odavno dokazala da je srednjovjekovna Bosna samo teritorijalno pripadala pod rimsku crkvu, a da je narod u njoj većinom bio izvan rimokatoličanstva, bilo da su bili pravoslavni ili da su pripadali posebnoj hrišćanskoj organizaciji „crkvi bosanskoj“.

Kada smo kod Kulinovog natpisa, njegov prevod na savremeni srpski jezik glasi:

„Ovu crkvu zidao je ban Kulin kada je plenio Kučevsko zagorje.

I pade na nju pronija u Podgorju Slijepčišća.

I postavi svoj obraz nad pragom.

Bog da podari banu + Kulinu i banici Vojslavi.“

Vojni pohod bana Kulina koji se spominje na njegovoj ploči bio je povezan sa ugarsko-vizantijskim sukobima 1183. godine, koje su se odvijale i na teritorijama oko današnjeg Beograda, Smedereva i Braničeva, odnosno šumadijske Posavine i Podunavlja. Postoje dvije teorije gdje se nalazilo Kučevsko zagorje koje je ban Kulin „plenio“. Prva, starija teorija smatra da je to planina Kučevo u Braničevskom okrugu na istoku Srbije. Druga, novija teorija tvrdi da je Zagorje koje je Kulin plenio, bila teritorija u zapadnoj Srbiji koja je obuhvatala podgorinu planina Kosmaj i Avale.

Spomen „pronije“ u natpisu vjerovatno govori o pravnom ozvaničenju dogovora između Kulina i njegovih ljudi, vitezova banove vojske.  U srednjem vijeku vladar je proniju davao svojim potčinjenim ljudima kao nagradu za ispunjavanje vojnih obaveza. U starogrčkom jeziku jedno od značenja termina „pronija“ jeste „promišljenost“, dok je drugo značenje „briga“ ili „staranje“. Dakle, ban Kulin se starao o svojim vjernim ratnicima i dodjeljivao im je pronije. Do sada je ostala nepoznanica gdje se nalazilo pomenuto „Podgorje Slijepčišća“

Dio banovog natpisa „I postavi svoj obraz nad pragom“, vjerovatno iznačava simbol (obraz) bana Kulina koji je postavljen na ulaz u njegovu crkvu. Možemo pretpostaviti, vodeći se hrišćanskom pogotovo pravoslavnom ikonografijom, da je možda Kulinov „obraz“ bila freska ili mozik s njegovim likom, jer i u mnogim drugim manastirima i crkvama, pogotovo pravoslavim, nalaze se prikazani likovi njihovih ktitora. Ipak, ovo može biti samo pretpostavka, jer ne postoji materijalni dokaz koji bi to pokazao. O banici Vojislavi nemamo mnogo podataka. Ne znamo odakle je rodom, pretpostavlja se da bi mogla biti iz same Bosne, ćerka nekog lokalnog vlastelina ili pak iz Huma ili Raške.

Drugi dio ploče, kao što smo gore napomenuli, čini šest krstova upisanih u krugove. U tim krstovima ili pored njih nalazi se urezano i šest imena: Desivoja, Krila, Radonje, Vita (Vitomira), Radohnje i Miogosta. Dragoljub Dragojlović smatra da su imena župana Krila, Desivoja, krstjana Radohne, upisani za vrijeme bana Stefana II Kotromanića, što bi značilo da je Kulinova crkva bila aktivna i u prvoj polovini XIV vijeka.

Za ispitivanje značenja krstova na ovom natpisu, Slobodan Prodić se poslužio pomoćnom istorijskom naukom stavrografijom, koja proučava značenje i simboliku krsta unutar crkvene arhitekture i sačuvanih istorijskih izvora. Prvi krst nalazi se unutar dva vijenca, što prema Prodiću simbolizuje Kulinovu vlast dobijenu prvo od Vizantije, a nakon toga i od Ugarske. Sa druge strane simbol vijenca dovodi se i u vezu sa samim značenjem imena „Stefan“. Simbolika službe arhiđakona Stefana koju je obavljao u jerusalimskoj crkvi, u srednjem vijeku dovedena je u vezu sa službom koje se, prilikom stupanja na presto, prihvatao srednjovjekovni vladar.

Zanimljivi su i ostalih pet krstova upisanih unutar krugova. Osnova svih šest krstova na ploči prema Prodiću jeste „templarski krst“, što ne treba da čudi ako znamo da je već ban Borić ostvario kontak sa ovim viteškim redom. Da li je ban Kulin imao veze sa Templarima, ili je samo riječ o slučajnom stavrografskom detalju ne možemo pouzdano reći. Ono što možemo reći jeste to,  da crkvena ploča bana Kulina pretstavlja jedan od najvrijednijih sačuvanih spomenika srpske srednjovjekovne kulturno-istorijske baštine.

 

Izvori: T. Smičiklas, Diplomatički zbornik kraljevine Hrvatske, Dalmacije i Slavonije, svezak II, Zagreb, 1904.

Literatura: D. Dragojlović, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad, 1997; M. Dinić, Srpske zemlje u srednjem veku, Beograd, 1978; S. Prodić, Od Kulina bana i dobrijeh dana – Prilog za proučavanje istorije Bosne tokom druge polovine XII i prvih godina XIII veka, Trebinje-Sarajevo, 2013; V. Jovanović, Ž. Andrejić, Oblast Zagorje od XII do XV veka i Belmuževići, Zbornik radova Narodnog muzeja u Aranđelovcu, ŠUMADIJSKI ZAPISI, IV-V, Aranđelovac, 2011.

 

AUTOR: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Bosna Crkva Zapisi Ćirilica