CRKVENE PRILIKE U BOSNI TOKOM XI I XII VIJEKA | Plemenito

CRKVENE PRILIKE U BOSNI TOKOM XI I XII VIJEKA | Plemenito

CRKVENE PRILIKE U BOSNI TOKOM XI I XII VIJEKA


O istoriji Bosne do polovine XII veka, može da se govori samo u nekim opštim crtama jer je malo toga poznato. Hrišćanstvo na području srednjovekovne Bosne ima svoju dugu istoriju još od rimskih vremena. O predslovenskom hrišćanstvu u Bosni postoje dokazi u vidu materijalnih ostataka i toponima, a celokupan crkveni uticaj na zapadni deo Balkana, bio je, nesumnjivo, latinski.[1] I najstarije hrišćanske crkve su građene na ruševinama rimskih ili u njihovoj blizini. U antici je postojala ovde jedna rimska episkopija, podređena Salonitanskoj arhiepiskopiji, koja se održala do dolaska Slovena.[2] Dolaskom Slovena, hrišćanska episkopija zamire i o njoj nemamo pomena za duže vreme. Varvarskim napadima na vizantijsku Dalmaciju, prekinut je i hrišćanski kontinuitet ovih prostora. Razaranje Salone, 612. godine, bio je događaj sa dalekosežnim posledicama jer je nestankom ovog grada i njegove arhiepiskopije, narušena cela crkvena organizacija, od Jadrana do Save i Drine. Samim tim, nestala je i  jedna od njenih episkopija koja je obuhvatala i jezgro buduće srednjovekovne Bosne.

 

Period od smrti srpskog kneza Časlava, (polovina X v.) do polovine XII veka je poznat jedino na osnovu, u naučnoj istoriografiji, diskutabilnog izvora, Ljetopisa popa Dukljanina.[3] Kada su crkvene prilike u pitanju, do kraja XI veka nam je slabo šta poznato, kada je Bosna u pitanju, osim da se, u XI veku, javlja kao jurisdikciono područje na koje svoje pravo polažu primorski gradovi, Bar, Dubrovnik i Split. Sredinom XI veka bosanska biskupija postala je sufragan barske nadbiskupije, a u drugoj polovini XII dubrovačkoj. Od polovine XII veka, informacije o crkvenoj organizaciji u Bosni počinju da se umnožavaju i dozvoljavaju sagledavanje kompletnije slike. O nadležnostima dubrovačke nadbiskupije i položaju Bosne unutar njene jurisdikcije, saznajemo dosta na osnovu papskih povelja kojima su ovoj nadbiskupiji potvrđivane privilegije i propisivana nadležnost.


Povelja pape Inoćentija II upućena dubrovačkom nadbiskupu Andreji, 1142. godine, spominje, između ostalog i regnum Serviliae, odnosno Srbiju kao jurisdikciono područje dubrovačke nadbiskupije. O istom, pomena ima i u nekim kasnijim originalnim dokumentima koji se odnose na dubrovačku nadbiskupiju, a radi se papskim poveljama iz 1153. g., 1158. g. i 1167. godine. Na prvi pogled, ova, pomalo, nejasna formulacija (regnum Serviliae) se, ustvari, odnosi na Bosnu. Da je to stvarno tako, znamo iz više papskih povelja koje se odnose na davanje i potvrdu ranijih privilegija dubrovačkoj nadbiskupiji. Počevši od 1187. godine, regnum Serviliae će, u papskim poveljama, dobijati i nastavak - quod est Bosna. Tako će cela formulacija, u povelji pape Urbana III glasiti: regnum Seruilie quod est Bosna ("Srbija koja je Bosna"). Ova regnum je ponovo pripala pomenutoj nadbiskupiji.[4] Osim što su pomenute povelje (ona iz 1142. g. prva) nesumnjiv podatak koji pokazuje pripadnost i nadležnosti rimokatoličke crkve nad teritorijom srednjovekovne Bosne, činjenica da su Bosna i Srbija kao jurisdikciono područje izjednačavaju, govori u prilog nekadašnjeg jedinstva Srbije i Bosne u ranom srednjem veku. Biće da je ranija episkopija (bosanska) sačuvala naziv zemlje kojoj je pripadala (Srbija). Sva je prilika da je zajedno sa političkom tekla i crkvena diferencijacija.

 

Po dolasku Slovena na ove prostore, nesumnjivo je da je Bosna (za sada samo deo čije je jezgro činila dolina istoimene reke) činila jedno političko jezgro sa Srbijom i da je bila naseljena Srbima.[6] Polovinom X veka, kada je Srbijom vladao knez Časlav, tadašnja Srbija (Raška) i Bosna, činile su, takođe, jednu celinu. Ali, posle njegove smrti, dolazi do polakog razilaženja ovih srpskih teritorija. Na Srbiju i Bosnu, kao jedinstveno područje, nailazimo, poslednji put, u vreme kralja Bodina u drugoj polovini XI veka. Bosna će početi da se razvija nezavisno od matice mada će se uspomena na jedinstvenu državu održati sve do polovine XII veka. O ovome govori i vizantijski istoričar, Jovan Kinam, koji navodi da postoji "reka po imenu Drina (Δρυναν) koja izvire negde odozgo i odvaja Bosnu od ostale Srbije", dok "narod u njoj ima poseban način života i upravljanja".[7]

 

U XII veku, Bosna se našla u nebranom grožđu, na pola puta između Vizantije i ugarske države u usponu. U nemirnim vremenima prvih nekoliko decenija, Bosna će prelaziti iz ruke u ruku. Usponom Ugarske i političkim spajanjem Ugarske i Hrvatske, 1102. godine, počinje da biva predmet ambicija agresivne mađarske države i ubrzo potpada pod njenu vlast, istina, sa određenim stepenom samouprave.[8] Zasigurno znamo da se od 1137. godine, Bosna spominje kao posebna zemlja u ugarskim poveljama, unutar ugarske države.[9]Malo kasnije, između 1150. i 1163. g., javlja se i prvi poznati srednjevekovni bosanski vladar - ban Borić. Borić je vladao sredinom XII veka i kraj njegove vladavine će se poklopiti sa poslednjim usponom vizantijskog carstva i njegovog sizerenstva nad Bosnom. Borić je svoju vladavinu završio na nasilan način, a ubrzo se Bosna našla osvojena od strane Manojla Komnina (1143-1180).[10] Manojlovom smrću (1180), konačno će prestati zavisnost Bosne od Carstva. Oslobodivši se svog suverena, ona će, u neku ruku, početi da obitava kao, koliko-toliko, samostalna država. Za Vizantiju su ovi predeli Balkana bili zauvek izgubljeni. Od Srbije nije pretila veća opasnost. Mlada srpska država i sama u situaciji da se bori za opstanak, našla se na istoku i kao fizička prepreka, a zemlje su bile povezane rodbinskim vezama. Sa te strane, opstanak Bosne je bio obezbeđen.

 

Međutim, ubrzo će se, u vidu Mađarske, javiti novi pretendent na bosansku državu. Još u Kulinovo vreme, Bosna je, sa mađarske strane, smatrana za terra regis Hungariae („zemlja kraljevine Mađarske“). Mađarska je uspela da povrati neke teritorije (Hrvatska, Dalmacija, Srem – 1181.) izgubljene u ratu sa Vizantijom i tako učvrsti svoj položaj lokalnog hegemona. I istina, zavisnost Bosne se ogledala u određenim obavezama banova prema mađarskom kralju. Međutim, Kulin je samo nominalno priznavao ugarsku vrhovnu vlast. Unutrašnju, a donekle i spoljnu politiku, vodio je samostalno.[11] Događaji iz 1191. godine, kada je bosanska biskupija izdvojena iz dubrovačke jurisdikcije i data Splitu, samo su produbili anti-mađarska raspoloženja u Bosni.[12] Do kraja svoje vladavine, uspeo je nekako da izgladi odnose sa Ugarskom ali mladoj bosanskoj državi izazovi na spoljnopolitičkom planu tek su predstojali.

 

AUTOR: Nemanja Cvitkovac



[1]  Ćorović, Vladimir, Bosna i Hercegovina, Beograd, 1925, 30- 31.

[2]  Ravić, Ivana P., Crkva i država u srpskim zemljama od XI do XIII veka, doktorska disertacija, odbranjena na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, 2013,126.

[3] Ljetopis popa Dukljanina, Stara srpska književnost u 24 knjige, Beograd, 1988.

[4] Prva povelja u kojoj je ovaj nastavak istaknut je povelja Urbana III od 28. marta 1187. Njegova povelja je, ustvari, samo potvrda ranije povelje iz 1167. godine kojom je, istom dubrovačkom nadbiskupu, Tribunu, potvrđena jurisdikcija nad "zemljama Zahumljem, Srbijom, što je Bosna, i Travunijom, i nad dukljanskim gradovima Kotorom tj. Rosama, Budvom, Barom, Ulcinjom, Skadrom, Drivastom i Pulatom". Navodeći istu formulaciju, isto je potvrdio i papa Kliment III, 21. juna 1188. Dodatak "quod est Bosna" je, prema Ivani Ravić, u vezi sa srpsko-dubrovačkim ugovorom od 27. septembra 1186. godine i mogao bi se objasniti time da se dubrovačka nadbiskupija isticanjem tog nastavka, u jurisdikcionom smislu, ograničava na onaj deo nekadašnje Srbije koji je još od ranije bio pod njenim nadleštvom (Regnum Seruilie, odnosno Bosna) i na taj način odriče pretenzija na Srbiju Stefana Nemanje. Vidi: I. Ravić, Crkva, 129-131, 191-192.

[6] Isto, 126-127.

[7] Vizantijski izvori za istoriju naroda jugoslavije, IV, obradili Jovanka Kalić, Božidar Ferjančić, Ninoslava Radošević-Maksimović, Beograd, 1971, 28; Miloš Blagojević, Srpska državnost u Srednjem veku, Srpska književna zadruga, Beograd, 2011, 136-137.

[8]  Ćirković, Sima, Istorija srednjovekovne bosanske države, Beograd, 1964, 42.

[9] I. Ravić, Crkva, 131, 203.

[10] Od 1166. godine, Bosna će se nalaziti u Manojlovoj titulaturi. Zajedno sa Bosnom, pod vlast Vizantije potpale su još i Hrvatska, Dalmacija i Srem. Dunav je poslednji put postao severna vizantijska granica. Isto, 43.

[11] O ovakvoj poziciji Bosne svedoči i trgovački ugovor zaključen sa Dubrovnikom, 29. avgusta, 1189. godine, u kojem Kulin daje trgovačke povlastice Dubrovčanima. Ugovor vidi u: Stojan Novaković, Zakonski spomenici srpskih država srednjega veka, knj. 5, Srpska kraljevska akademija, Beograd, 1912, 134.

[12] Bosanska biskupija je, od 1067. godine bila pod dubrovačkom jurisdikcijom. Splitski nadbiskup, u ovo vreme (1191.), bio je Petar Ugrin, Mađar, smatran za eksponenta mađarske politike.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Crkva Bosna Srbi Diplomatika