CRKVA BOSANSKA I KRSTJANI U DIPLOMATIČKOJ GRAĐI | Plemenito

CRKVA BOSANSKA I KRSTJANI U DIPLOMATIČKOJ GRAĐI | Plemenito

CRKVA BOSANSKA I KRSTJANI U DIPLOMATIČKOJ GRAĐI

Od prvih decenija XIV veka pa skoro do propasti državne samostalnosti pojavljuju se crkva bosanska i njeni predstavnici u raznim prilikama i raznim povodima kao savetnici, arbitri, istražitelji, presuditelji ili garanti, s jedne strane, u unutrašnjim poslovima, u ugovorima između bosanskih vladara i velikaša, a sa druge, u međunarodnim poslovima, u ugovorima između Dubrovnika i bosanskih vladara, odnosno oblasnih gospodara.

U jednoj nedatiranoj povelji iz treće decenije XIV veka, kojom su ban Stjepan II Kotromanić i brat mu Vladislav „u hiži velikog gosta Radoslava”, pred „djedom velikim Radoslavom i pred gostom velikim Radoslavom i starcima Radomirom, Žunborom i Vučkom i pred svom crkvom i pred Bosnom”, potvrdili Vukoslavu Hrvatiniću sva prava i privilegije u ranije darovanim županijama, crkva bosanska se pojavljuje kao ravnopravni garant sa bosanskom vlastelom, preuzimajući odgovornost da će prava vlastelina stečena vladarskom poveljom biti poštovana.

U jednoj našto mlađoj, ali isto tako nedatiranoj povelji, kojom je ban Stepan II darovao pet sela knezu Grguru Stipaniću za njegovu vernu službu, bosanski se ban obavezao da mu darovane posede neće nikad poreći „što ne bi opitala crkva bosanska”.

Kada je između 1370. i 1373. godine ban Tvrtko sa bratom Vukom i majkom darovao tri sela Stjepanu Rajkoviću za zasluge iz vremena kada su Tvrtko i Vuk bili u sukobu, ban Tvrtko ga je predao „u veru didinu i sve crkve bosanske i svih krstjana” obavezujući se da „mu se ne može svrći vera krstjanska ni za jedan uzrok”, što ne bi „sudio djed i dva strojnika i sa njima tri vlastelina” dokle je „koren u Bosni crkve božije”.

Sličnu je obavezu 1446. godine prihvatio i kralj Stefan Tomaš u povelji izdatoj sinovima vojvode Ivaniša Dragišića, obavezujući se da im se rečeni posedi i prava data izdatom poveljom ne mogu „poreći ni potvoriti ni na manje donesti ni za jednu neviru ni zgrnu kraljevstvu našemu, što ne bi bilo ogledano didom i crkvom bosanskom i dobrim Bošnjanima”. Kralj je povelju „sa svim više pisanim” predao „gospodinu didu Miliju i didu kon (posle) dida u ruke crkvene”.

U svim ovim slučajevima crkva bosanska se pojavljuje kao garant prava i privilegija koje su bosanski vladari davali pojedinim velikašima. U jednom slučaju, u poveljama koje je herceg Stepan izdao sredinom jula 1453. godine posle pomirenja sa ženom i sinom Vladislavom, crkva bosanska se pojavljuje kao garant u međuvremenu izmirenih članova hercegove porodice. U prvoj se povelji herceg Stepan obavezuje da im neće „učiniti nijedno zlo, nepravdu ili nemilost” dok ne bi „obiskao i obnašao pravoe i cijelo i istinito gospodinom djedom crkve bosanske i dvanaest strojnika, među kojimi strojnici da bude gospodin gost Radin za svoga života, a ktome dvanaest vlastela našijeh poglavitih”, a u drugoj, za svedoka izdate povelje herceg Stepan je uzeo „sreditelja vere naše, djeda bosanskog i sa njime dvanaest poglavitih krstjana i dvanaest naših plemenitih vlastela”.    

Sačuvani primeri jasno govore da se crkva bosanska pojavljuje kao garant izdatih povelja samo u retkim slučajevima i uz saglasnost obeju strana. Ona nikad nije na tome insistirala, niti je, kada je bila zaobiđena, pravila prigovore ili se pozivala na neka svoja prava. Njen je položaj u srednjovekovnoj bosanskoj državi dolazio isključivo zbog moralnog ugleda koji je nepodeljeno u svim društvenim slojevima uživala.

Kao što je ban Tvrtko predao Stjepana Rajkovića sa svim darovanim posedima, pravima i privilegijama „u veru dedinu i sve crkve bosanske”, tako je i kralj Tvrtko II predao Ivana Mrnavića djedu Mirohni koji ga je poveljom izdatom 1427. godine uzeo pod zašitu crkve bosanske.

Povelja djeda Mirohne, jedina povelja koju je izdao neki episkop crkve bosanske, nije sačuvana u svom izvornom obliku već u prevodu na latinski jezik. Prigovore u njenu autentičnost osporava ista praksa u srednjovekovnoj bosanskoj državi pre i posle kralja Tvrtka II. Videli smo da je ban Tvrtko predao Stjepana Rajkovića „u veru dedinu i sve crkve bosanske”, kao što je i dvadesetak godina kasnije, posle kralja Tvrtka II, kralj Stepan Tomaš predao braću Dragišiće „gospodinu didu Miloju i didu kon didu u ruke crkvene”.

U ovoj povelji deda Mirohne nema ni zakletve ni sankcije, jer to se samo po sebi podrazumevalo. Teološku osobenost povelji daju samo početne reči „u ime oca i sina i svetog Duha” što samo po sebi govori o pravovernosti crkve bosanske.

Od episkopa crkve bosanske sačuvano je samo jedno pismo Dubrovčanima pisano na Janićima 8. januara 1404. godine. On obaveštava Dubrovčane da im šalje svoje strojnike i krstjane po vojvodu Pavla Klešića da ga vrate u Bosnu, jer mu je kralj Ostoja oprostio krivicu i vraća mu sva ranija oduzeta imanja. Pismo počinje znakom krsta, a znak krsta se nalazi i na kraju pisma gde se navodi da je „pisano u gospodine episkopa na Janićima 8. januara 1404. godine od Hristovog rođenja.”. Iz beleške koja je uz ovo pismo napisana saznajemo da su delegaciju episkopa crkve bosanske sačinjavali starac Mišljen, starac Ljeljko i krstjani, Stojan, Ratko, Radosav, Radak i Dobrašin.

Uz pismo episkopa crkve bosanske išlo je i pismo kralja Ostoje. I kralj poziva vojvodu Pavla Klešića da se vrati u Bosnu, pa će mu oprostiti krivicu i vratiti njegova imanja. Kralj se obavezuje da će ga sa svojim imanjem predati „gospodinu dedu i njegovim strojnicima i svoj crkvi bosanskoj u njihove ruke” i na njihovo čuvanje i da mu se ne može učiniti ništa krivo što ne bi ogledala crkva bosanska i vlastela bosanska.

Nisu se samo banovi Stepan II i Tvrtko, kao i kraljevi Ostoja, Tvrtko II i Tomaš oslanjali na crkvu bosansku i njenu hijerarhiju. To su činili i oblasni gospodari koji su im poveravali najpoverljivije državne i druge poslove. Krstjan Radovan je vodio brigu o prihodima Radoslava Pavlovića u Konavlima. Krstjan Dmitar je u službi Sandalja Hranića u više navrata nosio Sandaljev novac u Dubrovnik, ili ga podizao iz Sandaljevog depozita. Testament Sandaljeve žene Jelene, čiju su autentičnost u Dubrovniku svojim izjavama potvrdili Nikanor, starac Jerusalimski, monah Jovan i Dobrko Marinić, doneo je starac Radin.  Krstjan Radašin je po nalogu Radoslava Pavlovića nosio njegov novac u Dubrovnik, ali i podizao dobit od uloženog novca zajedno sa konavskim dohotkom koji su Dubrovčani plaćali Radoslavu Pavloviću. Sinovi Radoslava Pavlovića, vojvoda Petar i knez Nikola su se pre nego što su poklonili Dubrovčanima Konavlje i Vitalinu, po „običaju” posavetovali sa „svojim savetnicima”, gospodom strojnicima crkve bosanske, gostom Radosavom Bradijević i starcom Radosavom unukom.

U više navrata novac hercega Stepana podizao je u Dubrovniku „pošteni muž starac Radin”, koji se u izvorima od 1450. godine spominje kao gost.  Po istom je zadatku herceg Stepan slao u Dubrovnik Radašina krstjana, Tvrdisava krstjana i Čerjenka krstjana. Iz jednog dubrovačkog izvora znamo da je gost Goisav vršio carinsku službu za hercega Stepana.

Od brojnih krstjana koji se pominju u domaćim i stranim, pretežno dubrovačkim izvorima, nije ostalo nikakvih pisanih spomenika izuzimajući testament gosta Radina.  Testament počinje znakom krsta, a zatim slede podaci o podeli njegove imovine. Od šest stotina dukata, koje je gost Radin odredio „za svoju dušu” i „za službu božiju”, tri stotine dukata pripalo je njegovom nećaku, gostu Radinu Seoničaninu sa obavezom da ih podeli „krštenima” koji su „prave vere apostolske”. „Kršteni” su dužni da „u svaki veliki dan i svetu nedelju i svetu petku” na zemlji kleče za dušu gosta Radina i da „govore svetu molitvu božiju, da bi nas gospod izbavio od naših grehova i pomilovao na strašnom sudu”. Ostalih tri stotine dukata ostavio je dvojici Dubrovčana, Andrušku Sarkočeviću i Tadijaku Marojeviću da ih podele „mrsnim ljudima” i to „prokaženim, slepim, hromim, gladnim i žednim, starcima i staricama”. I jednima i drugima novac da se deli „u svetu nedelju i u svetu petku”, a naročito „na dan svetog rođenja Hristova, na svete Blagovesti, na Vaskrsenije Gospodnje, na dan svetog Petra i na dan svetoga Pavla, na dan svetog Stefana Prvomučenika, na dan svetoga Arhanđela Mihaila, na dan svete Deve Marije i na dan Svih svetih”. Osim deljenja milostinje na ove svete dane „imaju se i sveće paliti za dušu moju, gosta Radina, u hramovima božijim”.

Određujući ostatak novca svojim bližim i daljim srodnicima, gost Radin je ostavio i sto četrdeset dukata „za hram i za grob gde mi kosti budu”.

U testamentu gosta Radina nema ni jedne reči koja bi se u ma čemu protivila dogmama pravoslavne crkve, a nema ni jedne činjenice koja bi ga ubrajala u pripadnika neke jeretičke ili bogomilske crkve. Ono što se jedino može zaključiti jeste da je gost Radin, visoki predstavnik jedne osamostaljene episkopije, čije se učenje ni jezički ni terminološki nije razlikovalo od učenja srpske pravoslavne crkve, bio rado viđen u katoličkom Dubrovniku.

 

Izvor: Dragoljub Dragojlović, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad 1997.

PRIREDIO: Boris Radaković

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Crkva Diplomatika Povelje Relikvije