ĆIRILIČNI BRZOPIS U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSNI | Plemenito

ĆIRILIČNI BRZOPIS U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSNI | Plemenito

ĆIRILIČNI BRZOPIS U SREDNjOVJEKOVNOJ BOSNI

Brzopisni tip ćirilice koji se formirao u dvorskoj ili državnoj kancelariji za vladavine kralja Milutina postao je u toku XIV vekaopštim kancelarijskim pismom za akta pisana na našem jeziku u dubrovačkoj, a docnije i u bosanskoj državnoj kancelariji, za vladavine Tvrtka I. Mnogo ranije, dakako, brzopis je bio odomaćen u Humu, zajedno sa Trebinjem, Konavlima i Stonom, koji su još bili u sastavu nemanjićke države kada je u Raškoj formirana tipološka varijanta ćirilice. Brzopis je bio manje ili više poznat i na zapadu od humske zemlje, u primorskoj oblasti koja je ušla u sastav bosanske države za Tvrtkove vladavine. Ćirilica se u toj oblasti čvrsto držala naročito u delu između Splita i reke Cetine. To je poznata župa Poljica, koja je imala svoj statut napisan 1440. godine, bez sumnje ćirilskim brzopisom, a najstariji sačuvani prepis je s kraja XV veka. Od XVI veka pojavljuje se dokumentacija koja je pisana brzopisom i u drugim našim krajevima zapadno i severozapadno od nekadašnje bosanske države. U njezinu sastavu se u Tvrtkovo vreme našla u vazalskom odnosu i lička oblast, u kojoj se već tada širila ćirilica.

Pisar prvog sačuvanog brzopisom pisanog akta Tvrtkova mogao je doći iz Huma. Sva ostala Tvrtkova brzopisna akta (jedna povelja i šest pisama), počevši od 10. aprila 1378. pa do 12. juna 1389. godine, uradio je logotet Vladoje, koji je savršeno  poznavao diplomatički brzopis i koji je, najvjerovatnije, bio ranije pisar u kancelariji kneza Lazara. Uvođenjem raškog brzopisa u svoju državnu kancelariju Tvrtko je i tim spoljnim obeležjem hteo pokazati da je pravi naslednik i sledbenik slavnih Nemanjića.

Upotreba brzopisa u državnoj kancelariji nastavila se bez prekida i za vladavine Tvrtkovih naslednika. Pored brzopisa, kao što smo ranije videli, pojedini pisari su upotrebljavali i ustav, i to samo za pisanje povelja. Tako je i Vladoje napisao ustavom povelju koju je Tvrtko izdao 1380. godine vojvodi Hrvoju Vukčiću. Vladojev vrsni učenik i naslednik Tomaš Lužac, pisar kralja Stefana Dabiše (1391-1395) i kraljice Jelene (1395-1398) napisao je pet akata, od kojih su tri pisma i dve povelje, od kojih je jedna pisana ustavom i izdana županu Vukmiru i njegovoj braći, a druga brzopisom i izdana Dubrovačkoj opštini. I Dabiša i Jelena pored Lušca imali su još po jednog pisara, kojima međutim ne znamo imena, a pisali su samo pisma i to brzopisom. Poslednje Jelenino pismo je iz 1399. godine kada je več vladao kralj Ostoja (1398-1404, i 1409-1418). I u njegovoj kancelariji povelje su pisane i brzopisom, a pisma samo brzopisom. Pisar Stipan Dobrinovićpisao je dve povelje ustavom, a Hrvatinpovelju ustavom, a pismo brzopisom, dok je Tomaš Bućanin, koji je bio pisar za druge vladavine kralja Ostoje, povelju napisao brzopisom. Od četvrtog, nepoznatog Ostojinog pisara ostalo je šest pisama. Kralj Tvrtko II (1404-1409, i 1421-1443) ima šest pisara i svi su zabeležili svoja imena. To su Novak Gojčinić, Dušan, Vladić, Radosav, Pavle i Radivoj Hrastić, a napisali su svega osam akata, od kojih su četiri povelje, od njih su tri pisane ustavom. Samo brzopisom su se služili pisari Dušan, Radosav i Radivoj. Za kratke vladavine Stefana Ostojića (1418-1421) radila su dva pisara, Vladić, koji je posle bio pisar i  Tvrtka II, i Novak Gojčinić, koji je ranije takođe bio kod kod Tvrtka II, i jedini pisar za njegove prve vladavine. Kao što već znamo,oba ta pisara pisala su ustavom, a za Stefana Ostojića su napisali dve povelje. Kralj Stefan Tomaš (1443-1461) ostavio je pet dokumenata, od kojih samo jedno pismo, a bila su tri pisara: Restoje, Tvrtko Sekulović i jedan nepoznat. Restoje je napisao jednu povelju brzopisom , kao što su činila ostala dvojica, a drugu svoju povelju je napisao ustavom. I na kraju, od Stefana Tomaševića (1461-1463) ostalo je pet povelja, a pisao ih je brzopisom dijak Branoš u Jajcu, prvu povelju 23. novembra, a ostale četiri 25. novembra 1461. godine.

Sa Branošem prestaje rad bosanske državne kancelarije, ali ne i dokumentovana istorija razvitka raškog brzopisa u bosanskoj državi.

Kao što je najstarija dokumentacija za istoriju brzopisa u bosanskoj državi nastala izvan državne kancelarije, u južnom delu države, u Humu, tako se ta dokumentacija nastavila i posle zatvaranja kraljevske kancelarije. Poslednji sačuvani dokument je iz 1493. To je priznanica koju su „dubrovačkoj gospodi“ izdali poslanici „humskih vojvoda“ Žarka i Tadije Vlatkovića. Bile su još dve docnije priznanice braće Vlatkovića, iz 1496. i 1498. godine, koje su objavljene po originalima, a oni su se posle izgubili.

Dokumentacioni period upotrebe brzopisa u bosanskoj kraljevskoj kancelariji obuhvata 85 godina, a bar 125 godina u kancelarijama feudalnih gospodara u južnim i jugozapadnim krajevima. Za tih 125 godina napisano je 95 sačuvanih dokumenata, a potiču od sedam vlasteoskih rodova. Napomenimo odmah da su samo dva dokumenta napisana ustavom, o čemu je već bilo govora.

Najstariji dokument je pismo humskog župana Sanka Dubrovačkoj opštini pisano pre 1369. godine. Od Sankovih sinova Bjeljaka i Radiča Sankovića imamo dve povelje iz 1391. godine, pored povelje iz 1399. godine koja je pisana ustavom.

Posle Sankovića po starini sačuvane dokumentacije dolaze nekadašnji gospodari Popova polja Nikolići. Od njih su ostala dva pisma, iz 1393. i 1417. i jedna povelja iz 1418. godine.

Dalje idu Jablanići, sa 14 dokumenata pisanih 1397. do 1454. godine, počevši od Pavla Radinovića (jedna povelja). Od njegovog sina Radosava Pavlovića ima 10 akata (4 su povelje) i njegovih sinova Ivaniša, Petra i Nikole – tri akta.

Gospodari Donjih krajeva Hrvatinići ostavili su svega tri akta, najstariji je iz 1404. g. a izdao ga je Hrvoje Vukčić, zatim dolazi pismo Hrvojeva zeta Tvrtka Borovinića iz 1430. godine i povelja Hrvojeva sinovca Jurja Vojisaljića iz 1434. godine.

Prvi akt humskih gospodara Kosača pisan je 1410. godine. To je pismo Sandalja Hranića, od kojeg je ostalo još šest akata, poslednji je iz 1430. godine. Njegov sinovac herceg Stefan Vukčić ima od 1435-1466. godine 15 akata, od kojih su dve povelje. Stefanova treća žena Cecilija, poreklom Italijanka, ostavila je jedan akt iz 1467. godine, a Stefanov stariji sin Vladislav – 11 akata od 1450-1487. godine, a mlađi sinovi Vlatko i Stefan zajednički su izdali 19 akata – priznanica 1467-1470, od samoga Vlatka ima pet akata iz 1466-1470. godine.

Iz vlasteoske porodice Dragišića, koji su bili u srodstvu sa Sandaljem Hranićem, ostale su tri priznanice pisane 1437. i 1438. godine. Izdali su ih, svaki posebno, knezovi Stjepan, Radosav i Ostoja.

Poslednji se javljaju Vlatkovići, sa svojih devet sačuvanih akata pisanih 1452-1493. godine. Prvi je ugovor o savezu sa Dubrovnikom humskog vojvode Ivaniša i braće. Ostalo su uglavnom priznanice o prijemu novca.

U kancelarijama oblasnih gospodara za 125 godina izmenjalo se više od 50 pisara, a za 40 od njih znamo i kako su se zvali. Kao što je to obično u sačuvanoj dokumentaciji, najveći broj pisara ostavio je samo po jedan spis, a ređe po dva ili tri spisa. Samo pet pisara je napisalo po više isprava. Vukman Jugović, jedan od pisara braće Dragišića i Stefana Vukčića, ima četiri isprave, a po pet isprava ostavili su Ostoja i Ivan, pisari Radosava Pavlovića. Vladislav, jedan od pisara Vladislava Hercegovića, ima sedam, a devet isprava je ostavio Ivko, jedan od pisara Vlatka i Stefana, potonjeg Ahmed-paše Hercegovića.

 

Preuzeto iz knjige Petra Đorđića, „Istorija srpske ćirilice – paleografsko-filološki prilozi“,  Treće izdanje, Beograd 1990, str. 145, 154-156.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg