BOSNA I STAROSLOVENSKO KNjIŽEVNO NASLEĐE | Plemenito

BOSNA I STAROSLOVENSKO KNjIŽEVNO NASLEĐE | Plemenito

BOSNA I STAROSLOVENSKO KNjIŽEVNO NASLEĐE

Počeci crkvene književnosti a time i pismenosti u srednjovekovnoj Bosni stoje u neposrednoj vezi sa širenjem hrišćanstva, koje je na ovom prostoru imalo dve odvojene i međusobno neujednačene faze. Prva, književno neproduktivna, vezana je za delatnost latinskog sveštenstva iz romanskih gradova Dalmacije, koje je, prema svedočanstvu Konstantina Porfirogenita, na podsticaj vizantijskog cara Vasilija I (867-886) započelo šitrenje hrišćanstva i latinskih obrednih knjiga i među Srbima u zaleđu Jadranskog mora u čije je oblasti tada spadala i teritorija Bosne.

Drugu, produktivniju fazu u širenju hrišćanstva na južnoslovenskom prostoru i slovenskim obrednim knjigama započeli su učenici Solunske braće, koji su posle progonstva iz Panonije i Moravske nastavili da šire „reč božiju po Miziji, Dalmaciji i Dakiji“. Zahvaljujući njima su krajem IX veka skoro istovremeno formirana dva južnoslovenska centra pismenosti, na istoku, u Preslavu i Ohridu, a na zapadu, u severnoj Dalmaciji sa glavnim centrom na ostrvu Krku.

U početku povezana zajedničkim jezikom i pismom i skoro identičnim fondom biblijskih knjiga, oba ova ogranka južnoslovenske književnosti počela su zbog razlika u liturgijskoj praksi istočne i zapadne crkve da razdvajaju, u početku nepodudaran repertoar liturgijskih i neliturgijskih knjiga, a kasnije, sa razvojem posebnih redakcija, i razlike u liturgijskom jeziku i pismu. Na zapadu je pod okriljem katoličke crkve i pored protivljenja lokalnog romanskog klera izvršeno prilagođavanje staroslovenskog prevodnog fonda biblijskih knjiga liturgijskim obrascima zapadne crkve tako što je od staroslovenskog evanđelistara i apostolara, već u Moravskoj prilagođenih liturgijskih praksi katoličke crkve, i staroslovenskog prevoda latinskog sakramentara, fragmentarno sačuvanog u Kijevskim i Bečkim listićima, sa naknadno prevedenim antifonarom, struktuiran pun misal starije glagoljske redakcije koji je postao osnovna liturgijsko-obredna knjiga kod hrvatskih glagoljača. To potvrđuje, s jedne strane, fragmentarno i celovito sačuvani glagoljski misali koji su svi struktuirani „po zakonu rimskog dvora“, a sa druge, reči krčkog biskupa iz 1252. godine, da benediktinci glagoljaši u krčkoj biskupiji, kao i njihovi prethodnici, vrše službu božiju na slovenskom jeziku prema obrascu Rimske crkve. Franjevačka redakcija punog misala starije redakcije u drugoj polovini XIII ili početkom XIV veka doslednijim prilagođavanjem staroslovenskog prevoda biblijskih knjiga tekstu Vulgate i čakavskom narečju samo je još više odvojila zapadni ogranak južnoslovenske književnosti od ranije zajedničke staroslovenske matice.

Kodikološko i liturgijsko uobličavanje biblijskih knjiga staroslovenskog prevodnog fonda na istoku, u Bugarskoj i Makedoniji, išlo je drugim putem. Redakcijom prvobitnog evanđelistara i apostolara formirani su apraksna evanđelja i apostoli, a njihovim dopunjavanjem četvoroevanđelja i praksapostoli, koji su, prema grčkim izvornicima, podeljeni na Amonijeve i opširne glave, a liturgijski obikovane prema obrascima istočne crkve.

Strukturalno i kodikološko razdvajanje istočnog i zapadnog ogranka prvobitno zajedničke južnoslovenske književnosti pratio je i drukčiji razvoj pisma. Na zapadu je obla glagoljica po ugledu na latinsko pismo prilagođena uglastim formama, a na istoku je već u X veku oblu glagoljicu potisnula praktičnija ćirilica koja je bila bliža grčkom pismu i manje podozriva nepoverljivom grčkom kleru. Manje oaze glagoljskog pisma zadržale su se i kasnije, do kraja XII veka, samo u nekim planinskim oblastima Makedonije i srpskim primorskim oblastima, Duklji, Travuniji i Zahumlju, koje su u vreme širenja ćirilice bile pod crkvenom jurisdikcijom primorskih katoličkih biskupija. Nesmetanu upotrebu slovenskog pisma i slovenskih obrednih knjiga istočne crkve izvan jurisdikcionog područja Ohridske arhiepiskopije, koja je i posle propasti Samuilove države zadržala slovenski karakter, štitila je vizantijska uprava u Dubrovniku pod čijom su arhiepiskopijom bile sve primorske srpske oblasti.Slovensko pismo i liturgijske knjige istočne crkve održale su se u srpskim primorskim oblastima i posle crkvenog raskola 1054. godine, zahvaljujući, pre svega, snaženju srpske države u Duklji za vreme Mihaila i Bodina, koja je u svom najvećem usponu, u drugoj polovini XI veka, obuhvatala i Rašku, Travuniju, Zahumlje i Bosnu.

U ovim je oblastima, koje su 1089. godine došle pod jurisdikciju novoosnovane Barske arhiepiskopije, i Rimska kurija zvanično odobrila upotrebu slovenskih liturgijskih knjiga, koje su prvobitno bile glagoljske, što potvrđuju ne samo liturgijski koncipirani po obrascima istočne crkve glagoljski fragmenti Mihanovićevog i Grškovićevog apostola, koji su sa makedonske glagoljske matice prepisani u Duklji i Humu sredinom XII veka starijom srpskom, zetsko-humskom redakcijom, već i nešto mlađe, istom jezičkom redakcijom, ali ćirilskim pismom prepisano Miroslavljevo evanđelje neposredno ili posredno sa makedonskog glagoljskog izvornika.

Postoji opšta saglasnost da je i u novoosnovanoj Bosanskoj biskupiji, kao i u ostalim oblastima dukljanske države, liturgijski jezik bio slovenski. Taj se zaključak zasniva na izveštajima rimskih papa i dubrovačkih hroničara da bosanski biskupi ne znaju latinski jezik i obrede katoličke crkve već da pri rukopoloženju zakletvu polažu na slovenskom jeziku. Slovenski karakter Bosanske biskupije i upotrebu biblijskih knjiga istočne crkve u njoj indirektno potvrđuje i abjuracija bosanskih krstjana čiji su se prvaci na Bilinom polju kod Zenice 1203. godine u prisustvu papinog izaslanika Ivana de Kazamaria, dubrovačkog arhiđakona Marina i Kulina bana javno odrekli „šizme, očigledno liturgijskog obreda istočne crkve, zbog čega su posebno bili ozloglašeni“, obećavajući da će ubuduće „živeti prema naredbama i zapovestima svete Rimske crkve“ i da će pored knjiga „Novog zaveta upotrebljavati i knjige Starog zaveta“.

Podatak bilinopoljske abjuracije o cirkulaciji novozavetnih knjiga u Bosanskoj biskupiji kodikološki oblikovanih prema obrascima istočne crkve potvrđuju i domaći izvori. U svojoj povelji Dubrovčanima Kulin ban se zaklinje nad „svetim jevanđeljem“ koje je verovatno bilo ćirilsko i aprakosno, kao i najstarija sačuvana bosanska evanđelja, Vatikansko, koje je pripadalo bosanskom banu Mateju Ninoslavu, i nešto mlađi ostaci Grigorović-Giljferdingovog  evanđelja. Prvo je puni aprakos istočne crkve, jezički, ortografski i strukturalno podudaran sa evanđeljem Nemanjinog sina Vukana, katolika i pobornika katoličke crkve u Srbiji, a drugo, kraći aprakos istočne crkve, koje u svemu sledi jezičku i ortografski tradiciju nešto starijeg Miroslavljevog evanđeljaneposredno ili posredno prepisanog sa makedonskog glagoljskog izvornika u državi Stefana Nemanje.

Sačuvana izvorna građa uverljivo govori da je Bosanska biskupija u crkvenom pogledu pripadala jurisdikcionom području katoličke crkve, a u književnom, ćirilskim pismom i liturgijskim knjigama istočne crkve pripadala je istočnom ogranku južnoslovenske književnosti i vizantijskoj sferi uticaja. Jezička, ortografska i strukturalna podudarnost Vatikanskog i Grigorović-Giljferdingovog  aprakosa sa nešto starijim, Vukanovim iz Raške i Miroslavljevim iz Huma, koja su prepisana u tadašnjoj srpskoj državi, pokazuje da su biblijske knjige u Bosni došle sa istoka, iz Makedonije, jednim pravcem preko Zete i Huma, a drugim, preko susedne Raške. U jezičkom pogledau oba ova bosanska evanđelja pisana su starijom srpskom, zetsko-humskom, odnosno raškom redakcijom, a tekstološki se oslanjaju na prvu ili drugu generaciju ćirilskih evanđelja prepisanih sa makedonske glagoljske matice.

Kulturna povezanost Bosne sa istočnim ogrankom južnoslovenske književnosti nije nije bitnije narušena promenom crkvenih prilika i organizacijom crkve bosanskih krstjana sredinom XIII veka. Oni su, iako nepoverljivi prema obema pravovernim crkvama, zadržali pozitivan stav prema čitavom odranije prihvaćenom književnom nasleđu istoka, ali su u taj složen odnos recepcije uneli i jedan specifičan filter, naročito prema neliturgijskom repertoaru ukoliko on nije predstavljao integralni deo biblijskih knjiga. To potvrđuje, s jedne strane, fragmentarno ili u celosti sačuvane biblijske knjige koje su sve, bez izuzetka, kodikološki i liturgijski koncipirane prema biblijskim izvornicima istočne crkve, a sa druge, ostaci egzegetskih, hagiografskih, homilitičkih i liturgijsko-obrednih tekstova koji pripadaju istočnom ogranku južnoslovenske književnosti . Na zapadu, u književnosti hrvatskih glagoljaša ostale su nepoznate ove kodikološke forme biblijskih knjiga, jer nisu ulazile u liturgijski repertoar zapadne crkve, ali i čitav neliturgijski repertoar srednjovekovne bosanske književnosti, koji je preko istočnog ogranka južnoslovenske književnosti preuzet iz vizantijske književnosti.

 

 

 

Preuzeto iz knjige Dragoljuba Dragojlovića, Istorija srpske književnosti u srednjovekovnoj bosanskoj državi, Novi Sad 1997, str. 18-23.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

bosna staroslovensko naslijedje