BOSANSKA BISKUPIJA KAO BAŠTINIK TRADICIJA SRPSKE BISKUPIJE U SREDNjEM VIJEKU | Plemenito

BOSANSKA BISKUPIJA KAO BAŠTINIK TRADICIJA SRPSKE BISKUPIJE U SREDNjEM VIJEKU | Plemenito

BOSANSKA BISKUPIJA KAO BAŠTINIK TRADICIJA SRPSKE BISKUPIJE U SREDNjEM VIJEKU

Nakon dolaska Srba na Balkansko poluostrvo i primanja hrišćanske vjere, srpski narod se našao na teritorijama oko kojih su se u crkveno-upravnom pogledu nadmetali Carigrad i Rim. Srbi su se već u vrijeme kneza Mutimira (851-891) počeli da okreću ka Carigradu i Vizantiji. O tome svjedoči i pismo pape Jovana VIII upućeno knezu Mutimiru 873. godine, u kojem papa traži od srpskog kneza da se u crkvenom pogledu njegova država vrati pod upravu panonske dijaceze čije je središte bilo u Sirmijumu (danas Sremska Mitrovica).[1]

Međutim, nadmetanje između Carigrada i Rima za crkvenu dominaciju na Balkanu trajaće do kraja srednjeg vijeka. Tako će na Prvom splitskom saboru 925. godine učestvovati i vladar Srba iz Zahumlja, Mihajlo Višević, na kojem će rimska crkva između ostalog da utvrdi svoja uporišta u dalmatinskom primorju. Dio prevoda sačuvanog teksta zaključka Prvog splitskog sabora glasi: "I ovi episkopi su, prethodno obišavši dalmatinske gradove i susrevši se sa hrvatskim i srpskim velikašima, prispeli u Split gde su, sastavši se sa sudijama (tj. županima) i episkopima, održali čuveni sabor."[2] Rimska crkva će u Zahumlju i Travuniji da uspostavi dvije svoje biskupije koje će se u latinskim izvorima nazivati Zachulmie regnum i „regnum Tribunie“.[3] Ove dvije oblasti rano su se osamostalile iz prvobitne Srbije, pa su zato i na njihovim teritorijama formirane posebne rimokatoličke biskupije.

Teritorija prvobitne Bosne nalazila se u sklopu ranosrednjovjekovne Srbije, u kojoj je činila jednu od srpskih teritorijalno-upravnih jedinica-županija. Rimska crkva je za Srbiju imala određenu posebnu biskupiju koja se jedno vrijeme u latinskim izvorima nazivala „regnum Seruilie“, što znači da je pod njenu jurisdikciju potpadala i teritorija prvobitne Bosne.Tako u dvije povelje pape Kaliksta II iz septembra 1120. godine piše“„videlicet: Zachulmie regnum, et regnum Seruilie, Tribunieque regnum, ciuitas quoque Catharinensis seu Rose, Buduanensis Auarorum, Liciniatensis, Scodrinensis, Driuastensis et Polatensis, cum abbaciis, ecclesiis et parochiis earum“.[4]

Pored uticaja rimske crkve na srpskom etničkom području ranog srednjeg vijeka, vizantijski uticaj oličavao se u Ohridskoj erhiepiskopiji koja je preko svoje crkvene organizacije zastupala istočnu carigradsku crkvu. Pod njenom jurisdikcijom djelovale su episkopije u Prizrenu, Ljipljanu, Rasu, itd. Ovaj tekst se neće baviti istočnom crkvom, tako da se neće ni ulaziti u detalje prisustva istočne crkve u ranom srednjem vijeku među Srbima, samo ćemo konstatovati da ga je bilo i to najviše istočno od Drine, ali uticaj se osjećao i zapadno od te rijeke.

Još jedan papa, Adrijan IV, dajući 1158. godine dubrovačkom nadbiskupu Tribunu nadbiskupski plašt, navodi biskupije podložne njemu ovim redom: „regnum Seruilie scilicet, regnum Zachulmie ac regnum Tribunie, ciuitatem quoque Catharinensis seu Rose, Guduanensem Auarorum, Liciniatensem, Scodrinensem, Driuastinsem et Polatensem, cum abbatiis, ecclesiis et parochiis suis“.[5]I ovdje je Srbija obuhvaćena jednom srpskom biskupijom.

Kada Stefan Nemanja dolazi na vlast u Raškoj, u vjerskom i crkvenom pogledu svoju državu definitivno okreće prema Vizantiji, udarajući temelje za konačno učvršćenje pravoslavlja u svojoj državi. Potvrda tome je i pismo Grgura nadbiskupa dukljanskog i barskog koji piše Gvalteriju kanoniku splitskom i poslaniku papinskom o progonu koji trpi njegova crkva od strane Stefana Nemanje.[6]  Takođe, 1181. godine papa Aleksandar III opominje brata Stefana Nemanje, zahumskog kneza Miroslava, da ne napada slobodu rimokatoličke crkve u Dalmaciji.[7]Nemanjići kao i većina Srba istočno od Drine prihvatili su pravoslavlje, a u vrijeme borbe izmeću zapadne i istočne crkve, koja će kulminirati zauzimanjem Carigrada od strane krstaša 1204. godine, bilo je neophodno srediti i crkvene prilike u zemlji odnosno ujediniti narod i državu pod jednom crkvenom organizacijom. Rimokatolička crkva zadržala se uglavnom na srpskom primorju.

Rimokatolička crkva nije se htjela odreći svojih pretenzija na Srbiju, pa je nastojala zadržati crkvene tradicije ranije crkvene organizacije „regnum Seruilie“ u novijoj crkvenoj organizaciji  koja se u latinskim poveljama u poslednjoj četvrtini XII i dobrim dijelom XIII vijeka naziva „regnum Seruilie quod est Bosna“ što bi u prevodu značilo „onaj dio Srbije koji se naziva Bosna“. Iz ove biskupije će kasnije da se razvije crkvena organizacija u domaćim izvorima poznata kao „crkva bosanska“.

Papski poslanik Tebaldo 1180. godine šalje bosanskom banu Kulinu jedno pismo, moleći ga u njemu da mu pošalje dvojicu sluga i kožu od kune, oslovljavajući ga kao Culin bano Bosine.[8] Nekoliko godina kasnije u papskim poveljama počinje se označavati Bosna kao dio Srbije koji potpada pod jurisdikciju dubrovačkog nadbiskupa. Vidimo da je ban Kulin ima kontakte sa rimskom crkvom koja je u Bosni imala svoju crkvenu organizaciju a u to vrijeme banovina Bosna nalazi se pod vrhovnom vlašću rimokatoličke Ugarske.Župan Vukan Nemanjić kada 1199. godine papi šalje povelju u kojoj se potčinjava crkvenoj rimskoj vlasti, prilikom čega se žali i na Kulina zbog njegovog vjerskog skretanja od dogmi rimokatoličke crkve, naziva Bosnu zemljom ugarskog kralja  terra regis Ungarie, videlicet Bossina.[9]

Sve ovo je uticalo da se na banovinu Bosnu, odnosno njenu biskupiju koja se naziva „regnum Seruilie quod est Bosna“, prenesu tradicije ranosrednjovjekovne srpske rimokatoličke biskupije. Kada papa Urban III u Veroni  28. marta 1187. godine  potvrđuje prava dubrovačke crkve, između ostalog naveo je da pod njenu jurisdikciju potpadaju i „regnum Zachulmie, regnum Seruilie quod est Bosna ae regnum Tribunie“.[10]Naredne godine njegov nasljednik papa Kliment III u svojoj povelji kojom garantuje stare privilegije dubrovačke nadbiskupije takođe navodi Bosnu kao dioSrbije „regnum Seruilie quod est Bosna“.[11]

Tokom XIII vijeka takođe imamo u papskim poveljama pomen Bosne kao dijela Srbije u rimokatoličkoj crkvenoj sferi. Papa Grgur IX 24. jula 1227. godine, potvrđuje dubrovačkom nadbiskupu sve privilegije koje je dobio od njegovih prethodnika na rimskom tronu, i među ostalim biskupijama podložnim Dubrovniku pominje i  „regnum Seruilie quod est Bosna.“[12]  Oko 1245. godine piše varadinski kanonik Ruđer  da su Tatari bili uništili destruxit Boznam, regnum Rasciae.[13]I ovdje se Bosna označava kao dio kraljevine Raške tj. Srbije. To je vrijeme bana Ninoslava kada i on svoje podanike u banovini Bosni naziva Srbima.[14]

Nekoliko godina poslije smrti bana Ninoslava, papska diplomatija upotrebljava isti termin. Tako iz Peruđe 24. februara 1252. godine, piše dubrovački nadbiskup Ivan izvještavajući o raspravi oko crkvenih prava protiv barske nadbiskupije gdje se opet spominje regnum Seruilie quod est Bosgna.[15]  Nadbiskup Ivan piše u nastavku: Et regnum Zachulmie extedintur vsque ad prouinciam  Spalatensem, regnum Seruilie extedintur vsque ad prouinciam Colloncesem, regnumTribunie extenditur vsque ad prouinciam Dirachinam.  U prevodu to bi glasilo: I dok se Zahumsko kraljevstvo prostiralo čak do splitske provincije, kraljevstvo Srbije se prostiralo čak do kolačke provincije, a kraljevstvo Travunije se prostiralo čak do dračke provincije.

Svakako da ovde nije riječ o stvarnim kraljevstvima, nego o crkvenim oblastima, jer je poznato da je u to vrijeme samo Srbija kraljevina u čijem sastavu se nalaze i Zahumlje i Travunija, dok je Bosna kojom upravljaju domaći banovi, pod vrhovnom vlašću Ugarske.

Kako bi borba protiv bosanskih jeretika, za šta je rimokatolička crkva smatrala većinu stanovništvo Bosne u to vrijeme, bila efikasnija, pape su 26. avgusta  1247. godine, izuzele Bosansku biskupiju ispod vlasti dubrovačkog nadbiskupa i stavile je pod jurisdikciji ugarske kolačke nadbiskupije, pošto su pozivali ugarske kraljeve i biskupe u rat protiv bosanskih jeretika[16].

Kada ovo znamo, jasno nam je zašto u pismu nadbiskupa Ivana  piše da  se kraljevstvo Srbije  prostiralo čak do kolačke provincije, jer pod tim podrazumjeva teritoriju nekadašnje srpske države koja je ostala u rimokatoličkoj sferi, kako zbog ugarskevrhovne vlasti tako i zbog direktnog uticaja rimske crkve i borbe protiv bosanskih šizmatika.

Svi gore navedeni izvori pokazuju, da je nakon definitivnog učvršćenja pravoslavlja i uticaja Vizantije u Raškoj u doba prvih Nemanjića, tradicija rimokatoličke srpske biskupije prešla na bosansku biskupiju, jer je Bosna kao dio  Srbije zadržala i njene  tradicije koje su se njegovale u krilu rimske crkve. Papske latinske povelje i povelje drugih predstavnika rimske crkve, koje se odnose na bosansku biskupiju, važan su izvor za prošlost srednjovjekovne Bosne. Iz bosanske biskupije, koja je u XII i XIII vijeku identifikovana i kao „regnum Seruilie quod est Bosna“, nastaće i posebna državna crkva u srednjovjekovnoj bosanskoj državi, u izvorima poznata kao „crkva bosanska“. Ovo nam govori da je u srednjem vijeku, srpski narod bio podjeljen u tri crkvene organizacije. Do prve polovine XIV vijeka bio je izdjeljen između istočne pravoslavne crkve i zapadne rimokatoličke crkve,  a stvaranjem „crkve bosanske“ koja se prvi put kao takva spominje u XIV vijeku,[17] dobio je i treću crkvenu organizaciju.

Kasnije će za rimokatolike u Srbiji postati nadležna nadbiskupija u Baru, a na teritoriji Bosne razvila se rimokatolička provincija „Bosna Srebrena“ koja će se prostirati i van granica Bosne i Hercegovine.

 

AUTOR: Boris Radaković

 

[1]Franjo Rački, Documenta historiae Croaticae periodum antiaquam illustrantia, Zagrabiae 1877, 367.

[2]Tibor Živković, Crkvena organizacija u srpskim zemljama (Rani srednji vek), Beograd 2011, 104.

[3]Tako se naziva u poveljama papa: Kaliksta II iz septembra 1120,Urban III od 28. marta 1187, itd.

[4]Tadija Smičiklas, Diplomatički zbornik kraljevine Hrvatske, Dalmacije i Slavonije, svezak II,Zagreb 1904, 34-35.

[5]Isto, 85.

[6]Isto, 170.

[7]Isto, 176.

[8]Isto, 168.

[9]Isto, 334.

[10]Isto, 207.

[11]Isto, 226.

[12]  Tadija Smičiklas, Diplomatički zbornik kraljevine Hrvatske, Dalmacije i Slavonije, svezak III, Zagreb 1905,274.

[13]Vasilije Đerić, O Srpskom imenu po zapadnim krajevima našeg naroda, Beograd 1914, 38.

[14]Vaso Glušac, Povelje Matije Ninoslava bana bosanskog i narodnost njegovih podanika, Banja Luka, 2011, 36.

[15]Tadija Smičiklas, Diplomatički zbornik kraljevine Hrvatske, Dalmacije i Slavonije, svezak IV, Zagreb 1906, 482.

[16]S. Majdandžić-Gladić, Povijesni Orisi Đakovačko-osječke nadbiskupije I srijemske biskupijeepin 2009, 17.

[17]Jaroslav Šidak, Studije oCrkvi bosanskoji bogumilstvu, Zagreb, 1975, 91.

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Bosna Srbi Crkva Srednji vijek