BALABANI U NEVESINjU: SREDNjOVJEKOVNO GROBLjE (BALABAN BRDO-KALUFI) | Plemenito

BALABANI U NEVESINjU: SREDNjOVJEKOVNO GROBLjE (BALABAN BRDO-KALUFI) | Plemenito

BALABANI U NEVESINjU: SREDNjOVJEKOVNO GROBLjE (BALABAN BRDO-KALUFI)

Srednjovjekovno groblje u selu Balabani nije našlo mjesta u pregledu uvaženog Šefika Bešlagića (1971). Spomenike sam obišao zahvaljujući mještaninu g. Bošku Buhi na čemu toplo zahvaljujem. G. Buha pružio je dragocjena kazivanja o ovom naselju.

Staro groblje u selu Balabani pozicionirano je na platou uz zapadne-jugozapadne padine vijenca krečnjačkog grebena koji od istoka zatvara prostor sela. Još zapadnije, otvara se niži krečnjački plato koji se prelama ka kanjonu Zalomke. U blizini nekropola, pod stijenama, bili su smješteni ljetni stanovi mještana. Planinski prostor u zaleđu, ka kanjonu Neretve, poznat kao plato Morina, korišćen je za ispašu i kao sjenokos. Vijenac brda čine Gradac i Radovan kao markantni obližnji detalji u reljefu neposledne poleđine Balabana. U toj zoni postoje izvori.

Skica, novembar 2017. godine: G. Komar

Groblje koje je prestavljeno srednjovjekovnim spomenicima tipa ploča, sanduka (dominantno) i jednim prevljenim sljemenjakom, čine četiri grupe spomenika postavljene na grobne gomile koje pripadaju paleobalkanskim skupinama. Spomenici su izrađeni u obližnjim majdanima i može se reći da pripadaju karakterističnim grobnim biljezima prostora Nevesinja i Zagorja nešto grublje obrade, ali sa dominacijom spomenika tipa sanduka. Na jednom se uočava usječena predstava mača, ali jedini sljemenjak svojom likovnošću neodoljivo podsjeća na određene veoma eksponirane simbole radimljanskih spomenika. Biće ovo opažanje od značaja za naša sagledavanja simboličkih predstava na grobnim spomenicima srednjeg vijeka u širem prostoru u kojem se reflektuju uticaji najznamenitijeg groblja Hercegovine koje u cjelosti pripada rodu srpskih ktirora Miloradovića-Hrabrena.

U ovom članku ću istaći očiglednost uzajamnih uticaja radimljanskog kompleksa i grobalja na Sominama, Trnovoj Luci i Balabanima, ali ne bih se usudio postavljati bilo kakvu periodizaciju spomenika.

Ono što je izuzetno važno jest činjenica da se ova groblja vezuju uz srpsko istorijsko i katastarsko, tlo a to je slučaj sa najvećim dijelom recentnih grobalja Bosne i Hercegovine. Na taj način iskazan je puni kontinuitet grobalja od praistorije do naših dana.

Na plato sa grobljem izlazi se od kuća Buha putem preko predjela Klačine. Sjevernije, na platou, postavljene su grobne gomile koje nisu nadgrađene stećcima, što ne znači da se u njima ne bi mogli ustanoviti srednjovjekovni ukopi. Istočnije, otvara se niz grobnih gomila-tumulusa sa spomenicima srednjeg vijeka. Na prvoj se nalazi jedan stećak dimenzija 1,66 h 1,30 h 0,54 m. U pitanju se sanduk grube obrade koji leži u sjeverozapadnom obodu tumulusa. U zapadnom odsječku tumulusa vidi se temeljni vijenac manje zgrade u suhozidu. Sljedeća gomila, udaljena tridesetak metara, čuva tri spomenika: dvije ploče i sanduk dimenzija 1,50 h 0,90 h 1,0 m. Ovi spomenici su postavljeni u središnjem dijelu gomile. Treća gomila čuva jednu prostranu oštećenu ploču, sanduk u središnjoj poziciji dimenzija: 1,77 h 0,90 h 0,56 m i prevaljeni sljemenjak dimenzija 1,32 h 1,29 h oko 0,45 m. Sljemenjak posjeduje svoju ploču koja je sada posve otkrivena. Na istočnoj užoj strani sljemenjak nosi predstavu stilizovanog Krsta sa kružnim vršnim završetkom i spiralnim rozetama identičnu nizu spomenika na Radimlji i okolini radimljanskog grobaljskog kompleksa (Sl. 1). Četvrta i najveća grobna gomila, smještena na istočnom-jugoistočnom kraju niza, posjeduje sedamnaest spomenika raspoređenih u četiri linije. Najkrupniji je sanduk smješten u središte groblja dimenzija: 1,79 h 0,96 h 0,80 m. Njegov južni susjed je spomenik tipa sanduka koji je na istočnom kraju završava šiljasto (Sl.3). Treći niz čuva ploču sa usječenom predstavom mača. Na istočnom obodu groblja-obodu grobne gomile, nalazi se sanduk grube izrade dosta oštećen uticajem vode. Ploča u sjeverozapadnom obodu je polomljena u cilju pljačkaškog otvaranja groba.

Groblje na platou Morina koje se zove Somine leži na stazi za selo Presjedovac. Posjeduje veliki broj spomenika i prema ukupnom nivou umjetničke i zanatske obrade spada među grobaljske cjeline sa najvišom vrijednošću na čitavom opsegu Nevesinja i Uloga. Kada mu se priđe od Livada-Morina, najprije se, uz samu cestu, uoči polegli sanduk sa reljefnim predstavama Krsta i spirala koji je identičan nizu radimljanskih spomenika. Kao da ga je izradila ista ruka.

 

Još jedna nekropola, sada sa područja Gacka, čuva spomenik vrhunske umjetničke izrade. Ona je veoma zapuštena i ugrožena gradnjom novog puta za Tjentište. Leži nedaleko ušća rijeke Klobučarice, na desnoj strani rijeke. O ovome mjestu usmena tradicija kaže da je čuvalo manastir. Stećak tipa sanduka je ugrađen u temeljni vijenac veće zgrade i čini njegov sjeveroistočni uglovnjak. Na sjevernoj dužoj strani se nalazi reljefna, brižljivo izrađena predstava viteza – stojeće figure koja u lijevoj ruci drži mač pod štitom, a desno i afrontirana predstava konjanika u pokretu. Dimenzije spomenika su: 1,65 h 0,57 m. Visinu nisam mogao utvrditi zbog toga što je spomenik zatrpan šutom. Odjeća viteza i način na koji je predstavljen štit neodoljivo podsjeća na spomenike Radimlje (Sl. 2).

Sl. 1. Sljemenjak u nekropoli kod sela Balabani - Nevesinje

Sl. 2 Sanduk na lok. Trnova Luka – Gacko

Sl. 3. Najveća nekropola

 

Popis nekropola srednjeg vijeka na području Nevesinja

Autor poziva Nevesinjece da dostave podatke o grobljima sa stećcima na svom području koja nisu pomenuta ovim popisom. Ovaj popis zadržava redne brojeve nekropola koje je odredio Šefik Bešlagić (Stećci, 1971). godine. Uključene su nekropole i spomenici koje uvaženi g. Bešlagić nije evidentirao, a koje je autor vidio.

Srednjovjekovne nekropole istočne Hercegovine

 

Nevesinje

 

1. Kruševljani

Luka (2. crkva Miloševka, 3.Ocrkavlje)

Borovčići (4. Drijenjak)

Presjeka (5. Brdo i nekropola pokraj puta: Ogruvića)

6. Kljuni

7. Lakat

Kovačići (8. kraj puta, 9. velika nekropola i 10. Nenkovača)

Hrušta (11. nekropola sa krstom: Krst i 12. nekropola Brašljevica, 13. nekropola Igrište i 14. nekropola Mačipolje)

15. Pridvorci

Morine (16. glavna i nekropola sa krstom i 17. nekropola Djevojačko groblje i 18. nekropola na Pašinoj livadi + 19. nekropola Somine)

Humčani (20. Radojev kamen, 21. nekropola na Magarećoj glavici i 22. nekropola Magareća glavica II)

Gornja Bijenja (23. Ilino brdo)

24. Donja Bijenja (Orašnice-Dubravica)

Sopilji (25. Bašića brijeg i 26. nekropola zaseoka Ždrijelo)

Postoljani (27. Haliluša i 28. nekropola u polju)

Krekovi (29. kalufi kod zaseoka Mijatovci i 30. nekropola sa krstom)

31. Kifino selo (Drenovik)

32. Bojište

Gornji Bratač (33. Lučila, 34. Brijeg, 35. Cvrkovac, 36. Ljubičin do, 37. Brestovik, 38. Vujičino groblje)

Donji Bratač (39. Pupoš, 40. Bogdanci, 41. Glavica, 42. Vrba, 43. Šurića greb, 44. Bratićevac)

Rilje (45. Rijeka-Đogovići, 46. nekropola kod groblja)

Žiljevo (47. Miljevačko groblje, 48. Grabi, 49. Grebak, 50. Bukvica)

Rabina (51. Polje, 52. nekropola na tumulu, 53.  nekropola u gorblju, 54. Jedinak, 55. Mukljevac, 56. Luka)

Zalom (57. Prisadi kod zaseoka Crnče, 58. nekropola u groblju, 59. Primet, 60. Struge)

Odžak (61. Brijeg, 62. Kod kuće Lazara Vujadinovića, 63. Grebak)

Udrežnje (64. nekropola u groblju zaseoka Kula, 65. nekropola u groblju zaseoka Guberaš, 66. Atlića groblje, 67. Grebnice, 68. nekropola na tumulu Stup)

Rast (69. Brijeg, 70. Širin brijeg)

Grabovica (71. Serezov do)

Jasena (72. kod Grede i 73. ploča na osami)

Donji Drežanj (74. Pleće, 75. Mejdan)

Podgrađe (76. Malo Šipačno, 77. Miljanovac)

Biograd (78. Kosovača-Grebno brdo, 79. nekropola kod Buklića, 80. Dubine, nekropola na izvoru u Buklićima, 81. u Tanjevu (Dobrilov brijeg) ploča o kojoj se govori da su je pokušali rascjepiti, pa dunuo silan vjetar)

Gornji Drežanj (82. Pasja jabuka, 83. Miljanovića groblje)

Zovi do (84. Vranikuće, 85. Baljkuša, 86. Podkula, 87. nekropola kod Ivezića groblja)

88. Šipačno (Poljice)

Slato (89. Srđevo groblje-Nekudina, 90. Krst, nekropola kod crkve, 91. nekropola kod Savića kuća)

Trusina (92. Kosa, 93. nekropola u groblju)

Gornji Lukavac (94. Grčke glavice, 95. Đevojačko groblje (glavica pod selom sa dva spomenika)

Bezđeđe (96. nekropola u groblju, 97. Badžalica, 98. nekropola kod Badžalice sa ostacima dva krsta)

Donji Lukavac (99. nekropola u pravoslavnom groblju broji dva pomenika sa natpisima)

Knežak (100. Džuburov brijeg)

Čitluk (101. nekropola u groblju i 102. nekropola II)

103. Udbina

Šurići (104. Luka, 105. Bablja glava)

106. Živanj

107. Čanje

108. Somine

109. Pašina livada

Seljani (110. Stećak, 111. Ravni)

110. Balabani (Kalufi) stećci na četiri grobne gomile

111. Rilja (nekropola)

 

AUTOR: Goran Ž. Komar

slika dana:

nosilac projekta:

pordžali:

baner dijaspora.jpg

ministarstvo prosvjete baner.jpg

Ključne riječi:

Stećci Mramorje