Arheološka izložba: LOKALITET - ĐURĐEVAC, KRIVA RIJEKA | Plemenito

Arheološka izložba: LOKALITET - ĐURĐEVAC, KRIVA RIJEKA | Plemenito

Arheološka izložba: LOKALITET - ĐURĐEVAC, KRIVA RIJEKA

19:17:35 05.03.2016

29. decembar 2015. - 5. februar 2016.

Autor izložbe: Daniela Radosavac, Dalija Tubin

Učesnici projekta: Milan Đurđević, Milenko Radivojac, Bojan Vujinović, Dalija Tubin, Daniela Radosavac

 „ U parohiji marinskoj, a protoprezviteratu prijedorskom leže razvaline starog srpskog manastira Đurđevac, od koga je do danas očuvan samo jedan zid dug 12m, a visok 1m. Narodno predanje veli, da je ovaj manastir zadužbina Sv. cara Lazara. Zove se.“Đurđevac“  zato, što je imao za hramovnu slavu Sv. Georgija“. (Šematizam, Srpsko-pravoslavna mitropolija Banjalučko - Bihaćka, 1901. godina)

„Crkvina“, Marini, Prijedor. Srednjovjekovna (?) građevina. Na vrhu Lupljeg brda ostaci građevine i sitni fragmenti grube keramike. N. Miletić, Arheološki leksikon Bosne i Hercegovine, Sarajevo 1988. godina.

Ostaci crkve Đurđevac nalaze se u selu Kriva Rijeka, na administrativnoj granici opština Kozarska Dubica i Prijedor, a u okviru prijedorske parohije Marini. Crkva je smještena na platou iznad potoka Đurđevac, po kome je i dobila ime.

Prvi izlazak na teren, odnosno rekognosciranje, izvršeno je 2008. godine. Tom prilikom, u neposrednoj blizini, uočeni su privatni stambeni objekti, čiji su temelji izgrađeni od obrađenih kamenih blokova, što potvrđuje navode o postojanju lokaliteta.  

U ljeto 2014. godine započinju prvi arheološki radovi na lokalitetu, koji su nastavljeni i  tokom 2015. godine. Radove su izvodili Zavičajni muzej iz Gradiške i Muzej Kozare iz Prijedora.

Na osnovu arhitekture i pokretnog arheološkog materijala izgradnja crkvenog objekta smješta se u period s kraja 13. i u 14. vijek. Smatra se, da je objekat porušen već u turskoj najezdi 1537/ 38. godine, a manje je vjerovatno da je porušen kasnije u sukobima između Turske i Austrije krajem 17. vijeka, ili za vrijeme tzv. Dubičkog rata u 18. vijeku. O tome svjedoči nedostatak arheološkog materijala iz 17. i 18. vijeka.

Tokom istraživanja nije evidentirano da je na njoj rađena obnova istraženog dijela oltara i naosa.

Početak arheoloških istraživanja obuhvatio je oltarski prostor sa vanjske  i unutrašnje strane. Utvrđeno je da je apsida petostrana sa unutrašnje i vanjske strane i da se na svakom od tih uglova nalaze stubovi koji su imali funkcionalnu i dekorativnu ulogu. Tokom daljeg istraživanja crkve utvrđeno je da je arhitektura iste impozantna. Zidovi crkve široki su između 0,90 i 1,10 metara, potpomognuti stubovima na svakom od uglova, što upućuje na ogromnu visinu zidova. Oltarski prostor, vjerovatno, je nosio olovni petostrani krov na zidanom svodu. Međutim, moguće je da je krov rađen od olova na drvenim gredama, koje nisu pronađene, te se stoga misli da je prva pretpostavka tačnija.

Sa vanjske strane oltara i naosa očuvan je dekorativni sokl ili sims, koji daje dodatnu monumentalnost i upućuje na visok položaj samog ktitora. Pronađene su i tzv. cvjetne krstoobrazne rozete, koje, vjerovatno, potiču sa doprozornika.

U oltaru crkve pronađene su i svešteničke klupe, koje su, takođe, petostrane i one su oko 60-65 cm iznad nivoa podnice, koja je, takođe, nađena. Podnica je rađena od krečnog maltera na podlozi od lomljenog kamena. Na istočnom dijelu oltara pronađen je zidani objekat dimenzija 1,80 x 0,80 x 0,40 metara. Pretpostavlja se da ovaj objekat predstavlja proskomidiju ili žrtvenik. U južnom dijelu oltara, pronađen je mogući fragment časne trpeze dimenzija 90 x 90, omalterisan krečnim malterom.  

Daljim istraživanjem oltara pronađena je zidana grobnica omalterisana krečnim malterom, u kojoj je pronađen devastiran skelet. Na grobnici je stajala ploča (mramor) koja je pokrivala grobnicu, potpuno devastirana. Unutar groba bio je šut u kome su se mogli naći fragmenti fresaka i ulomci keramike sa devastiranim kostima muške jedinke. Najvjerovatnije se radi o visoko pozicioniranom sveštenom licu.

Prisutnost velikog broja fragmenata fresaka, kao i dio fresaka očuvan in situ iznad klupa ukazuje da je prostor crkve bio oslikan.

Na sjevernoj strani oltara pronađen je ulaz kuda su ulazili đakoni, a na samom prelazu vidljivi su ostaci usjeka za drvene stepenice.

Daljim arheološkim radovima istražen je naos ili brod crkve, koji je kvadratne osnove dimenzija 7,70 x 7,70 m ( sa unutrašnje starne).

Od pokretnog arheološkog materijala pronađeni su ulomci keramike, željezni klinovi koji su povezivali drvenu konstrukciju. Kamenu plastiku koja je pronađena u velikoj količini čine stubići, dijelovi većih i manjih lukova, impost kapitela, nadvratnik i dio arkade.

Sama crkva je dosta velikih dimenzija, 21m, sa petostranim oltarskim dijelom i naosom kvadratne osnove.

Dalja arheološka istraživanja trebalo bi da ustanove na širem području lokaliteta Đurđevac da se nalazilo groblje, eventualni prateći crkveni objekti, koji bi naveli na postojanje većeg crkvenog kopleksa.  

Preuzeto sa sajta: MUZEJ KOZARE